İçerik Özeti

Reuters’ın haberine göre, Çin iklim hedefleri doğrultusunda 2030 yılına kadar birincil enerji tüketimininin en az %40’ını yenilenebilir enerjiden elde etmeyi planlıyor.

Fosil yakıtlar, karbon salınımının ve çevre kirliliğinin başlıca nedeni. Bu nedenle yenilenebilir enerji şart.

Çin devlet başkanı Şi Cinping, 2060 yılında sıfır karbon salınımına ulaşacağının sözünü vermişti. Bu doğrultuda Ulusal Enerji İdaresi’nin tasarladığı doğrulanan bir plan ortaya çıktı. Plana göre birincil enerji tüketiminde şu an %28’lik bir paya sahip olan yenilenebilir enerjinin 2030 yılına kadar %40’lık bir paya ulaşması amaçlanıyor.

Çin’in özellikle 2015’ten sonra bu alandaki çabaları oldukça olumlu. Biliyorsunuz 2013’te bir kentindeki hava kirliliği ilk defa insan yaşamı için tehlikeli bir boyuta ulaşmış ve kirlilik nedeniyle güneşin görünmediği bir dönem bile yaşanmıştı. Ancak alınan önlemler sonuçlarını vermeye başladı ve söz gelimi Pekin ilk defa 2021 yılında hava kalitesinde dünya standartlarını yakalamayı başardı.

Her ne kadar bu söylemlerin yanında 2020 yılında kömürden elektrik elde eden santrallere dünyanın geri kalanından üç kat daha fazla kaynak ayırmış olsalar da söylem olarak bile yenilenebilir enerji hakkındaki girişimleri önemli. Dünyanın en büyük sanayi devlerinden birinin bu kararı alması, değişimin kaçınılmaz ve gerekli olduğunu gösteriyor.

Su ve Yenilenebilir Enerji?

Ulusal Enerji İdaresi’ndeki bir yönetici tarafından da doğrulanan rapora göre Çin, hedeflerine ulaşmak konusunda rüzgar ve güneş enerjisine güveniyor. Suya dayanmayan yenilenebilir enerjinin de birincil enerji tüketimindeki payını %10’dan %25’e kadar yükseltmeyi amaçlıyorlar.

Burada daha önce yazdığımız ileri teknoloji jeotermal enerji tesislerinin de bu planlara dahil edileceğini düşünmek hayal olmaz. Çünkü Çin yönetimi hedeflerini tutturmak konusunda hayli ciddi ve gerek devlet gerek özel girişimleri bu konuda fazlasına zorlayacak gibi duruyor.

Aşağıda Çin’in suya dayanan ve dayanmayan olarak iki başlıkta verilen temiz enerji planı grafiğini görebilirsiniz. Aralık ayında Çin’in kurulu rüzgâr ve güneş enerjisi kapasitesini 2030 yılına kadar 1200 gigawattın üzerine çıkaracağını söyleyen Başkan Şi, fosil yakıtları terk etmek ve temiz enerjiye geçmek konusunda daha katı önlemler alacaklarını da sözlerine eklemişti.

Çin’in 10 yıllık temiz enerji grafiği (Kaynak: Çin Enerji Bakanlığı)

Daha önce Maiotik’te defalarca yazdığımız üzere dünyanın tek gerçek gündemi küresel ısınma. Dünyamız her geçen sene 1,5 santigrat derece ısınıyor. Eğer önlem alınmazsa kısa süre içinde bu ortalamanın 2 santigrat dereceye kadar çıkacağı belirtiliyor – ki bu ortalama 3 santigrat dereceye çıktığı andan itibaren insan yaşamı bu sorundan ölümcül düzeyde etkilenmeye başlıyor. – Bu işin şakası yok.

Ancak kabul etmek gerekir ki Sanayi Devrimi’nden bu yana gelen mühendislik algısını değiştirmek zor. Evet elimizde yeni ve temiz enerji elde etme olanakları var ama bu olanakların ucuzlaması için ciddi yatırımlar yapılması gerekiyor.

Ukrayna Savaşı’yla başlayan enerji krizi de dikkate alındığında özellikle Avrupa’lı devletlerin bu alana daha fazla kaynak ayıracağını görmek zor değil. Yenilenebilir ve temiz enerjiye özellikle konumdan bağımsız olarak üretilebilecek ileri teknoloji jeotermal enerji türlerine yatırımlar çoğalacak.

Bu yolla en basitinden insan hayatını Aids, sigara, uyuşturucu ya da trafik kazalarından daha çok kısaltan hava kirliliği son bulacak, sürekli oynayan enerji fiyatları piyasalarda baskı yaratmayacak, dünyanın tuvalete bile erişemeyen büyük çoğunluğuna da refah yayılacak ve ağır ağır da olsa dünya yaşanabilir bir geleceğe kavuşacak.

Kaynaklar

https://www.reuters.com/article/us-china

https://tr.euronews.com/green/2021/10/22

https://m.bianet.org/bianet/cevre/255841

https://maiotik.com/yeni-nesil-jeotermal

İçerik Özeti

Temiz enerji kaynaklarından jeotermal enerjiyi kapsamlıca açıkladıktan sonra teorik olarak sonsuz enerji kaynağımıza kapı açan yeni nesil jeotermal enerjiyi anlatacağız.

Temiz enerjinin geleceği Jeotermalde!

Dünyanın yüz yüze olduğu tek gerçek sorun küresel ısınma. Karbon salınımı, ormansızlaşma ve bunun gibi nedenlerle  yeryüzü her yıl 1,5 santigrat derece daha ısınıyor. Eğer önlem alınmazsa bu derecenin on beş yirmi yıl içinde 2 santigrat dereceye ardından hızlıca 2,5 ve 3 santigrat dereceye çıkacağı belirtiliyor.

Dünyamızın bir santigrat derece daha ısınması birçok canlı türünün ortadan kalkması, kalanların yaşam alanlarının daralması ve insanların daha kötü koşullarda yaşamak zorunda kalması anlamına geliyor. 3 – 4 santigrat derecenin üzerindeki bir ısınmanın ise dünyayı bizler için bile yaşaması zor bir yere dönüştüreceği tahmin ediliyor.

Terk edilmiş bir fabrika

Bu nedenle küresel örgütler dünyayı acilen bu krizin çözümü için toplanmaya çağırıyor. 2015 yılında Paris İklim Anlaşmasında taraf 191 ülke, ısınmanın en azından 2 santigrat derecenin altında tutulması konusunda anlaşmaya varıyor. Dünyanın bir an evvel karbon salınımını sıfıra indirmesi ve küresel ısınmayı durdurması gerekiyor.

Bunun başat yollarından biri de fosil yakıtlardan kurtulmak. Ancak bu o kadar da kolay değil. Sanayi devriminden beri süregelen bir mühendislik bakış açısını baştan aşağı değiştirmek ve düşünülmemiş yeni çözümler bulmak gerekiyor. Temiz enerji için üretilen yeni teknolojiler pahalı oldukları için hemen kabul görmüyor ve ucuzlaması için daha çok yatırım yapılması gerekiyor. Özel girişimlerin karlılık hedeflerini tutturması güçleştiğinde devletlerin fonlarla temiz enerji kaynaklarına yatırım yapması gerekiyor. Fosil yakıtlarla zenginleşmiş tekellerin bu alandan kazandığı parayı dünyanın geleceği olan temiz enerjiye yatırması gerekiyor.

Öyle de yapıyorlar.

Bugünkü yazımız, temiz enerjinin geleceği hakkında. Daha önce temiz enerji alanında çok da konuşulmamış bir enerji biçiminin devrimsel bir teknolojiyle birleşmesi üzerine.

Sözünü edeceğimiz şey güneş enerjisi ya da rüzgar enerjisi değil. Sözünü edeceğimiz şey 200 yıldır kullanılan yenilenebilir bir enerji kaynağı. Yeni nesil Jeotermal.

Jeotermal Enerji Büyük Bir Patlamaya Hazırlanıyor

Yeni nesil birkaç girişim gezegendeki herkese %100 temiz enerji sağlamanın ölçeklenebilir ve kolay bir yolunu bulmuş olabilir. Bugüne kadar özel alanlarda kullanılan jeotermal enerji yakında tüm dünyaya dönük yeni ve genel bir enerji türü olarak karşımıza çıkabilir.

Jeotermal enerjinin buluştuğu devrimsel düşünceyi daha iyi anlayabilmek için önce biraz jeotermal enerjiden söz etmemiz gerekiyor.

Jeotermal Enerji Nedir?

Magma yani dünyanın çekirdeği en az güneş yüzeyi kadar yüksek bir sıcaklığa sahip. Ayağımızı bastığımız toprağın 4 bin kilometre altında 6 bin santigrat derece ile 10 bin santigrat derece arasında değişen bir sıcaklıkla karşılaşıyoruz.

Buradaki enerji o kadar büyük ki bir anlığına yararlanmak bile tüm insanlığın enerji gereksinimini tek başına iki defa karşılayabiliyor. Dünyanın ısı çekirdeğinin sadece binde birinin bile insanlığın gereksinim duyduğu enerjiyi 2 milyon yıl boyunca karşılamaya yeteceğine ilişkin çalışmalar var. Dünyanın çekirdeğinin de dünya var olduğu sürece sıcak kalacağı düşünüldüğünde Dünyanın sonuna kadar yetecek bir enerji kaynağımızın yani teorik olarak sonsuz bir enerji kaynağımızın olduğunu söylemek olanaklı. Yalnızca bu enerjiden faydalanmak için aşılması gereken birkaç mühendislik sorunu var ve bunlar da zamanla olgunlaşıp teker teker aşılıyorlar.

Magma’nın yüzeye çıktığı anlardan biri de yanardağ patlamaları

Dünyanın bazı bölgelerinde geçirimli tabakalar sayesinde bu ısının bir kısmının yeryüzüne ya da yeryüzüne yakın yerlere kadar taşınabildiğini görüyoruz. Yerkabuğundan sadece birkaç kilometre aşağı indiğimizde bile enerji sağlamak için yeterli bir ısıyla karşılaşabiliyoruz.

Yeni Zellanda’da bir gayzer.

Bugüne kadar yalnızca bu özel geçirimli tabakaların olduğu bölgelerde jeotermal enerjiden yararlanıyorduk. Yani ya bir fay kırığının olduğu alanlarda ya altından gelen ısıyla birlikte maruz kaldığı basınca dayanamayıp yeryüzüne fışkıran suların (gayzerlerin) yoğun olduğu alanlarda kullanıyordu. Hatta daha eskilere gidelim. İlkel insanlar bile banyo yapmak için bu enerjiden faydalanıyordu. Ancak bugün bildiğimiz anlamda ısı ve elektrik enerjisi üretmek amacıyla 1860’lı yıllarda kullanılmaya başlandı.1960’lu yıllardan itibaren de ısıyı elektriğe dönüştürmek için ticari girişimler ortaya çıktı ve bugün de varlıklarını sürdürüyorlar.

Yeraltındaki sıcaklıktan enerji elde etmeyi sağlayan dört temel yöntem var.

Dört Temel Jeotermal Enerji Tesisi

1) Geleneksel Jeotermal Enerji Tesisleri

Bunlar volkanizmanın ya da fay kırıklarının olduğu alanlara yakın kurulular ve genellikle ısınma amaçlı kullanılırlar. Etraflarında kaplıcalar bulunur. Kendiliğinden yüzeye gelen jeotermal enerji ile çalışırlar ve yaygındırlar. Ancak çok özel bölgeler keşfedilmediği sürece – ki bu bölgeleri keşfetmek de zorlu ve pahalı bir süreçtir – elektrik üretmek için yüksek sıcaklıklara gereksinim duyulduğundan elektrik üretmek için verimli bir seçenek değildirler.

Genelde 24 derece ile 370 derece arasında bir sıcaklığa sahiptirler. Daha fazla sıcaklık için yerin altına inmek gerekir. Yerin altına inildiğindeyse buralardan alınan sıvı soğutulur ve basıncı korumak için bir enjeksiyon kutusu aracılığıyla tekrar alındığı yere pompalanır.

Bugün faaliyet gösteren tesislerin çoğu böyledir. Enerji elde etmek için özel konumlar bulunmak zorundadır. Bu nedenle geleneksel jeotermal enerji tesisleri coğrafyaya bağlı, zor ve pahalı bir çözümdür. Ancak gene de karlı olduğu yerlerde kullanılmaktadır.

2019’da Jeotermal enerjiden üretilen elektrik kapasitesi dünya ölçeğinde 15.4 GW’ye ulaşmış durumdadır.

Jeotermal Enerjiden En Çok Elektrik ve Isı Üreten Ülkeler (kaynak)

Türkiye, jeotermal enerji anlamında dünyanın en zengin bölgelerinden biridir. Aydın Buharkent’teki tesisimiz 242 santigrat dereceye, Germencik’teki jeotermal enerji tesisimiz 232 santigrat dereceye kadar ulaşmaktadır. 200 santigrat derece üstü sağlam bir verimliliği ifade etmektedir.

2) Gelişmiş Jeotermal Enerji Tesisleri

Yukarıda anlatıldığı üzere geleneksel jeotermal enerji, coğrafi açıdan sınırlı alanlarda kullanılabilmekteydi. Ancak gelişmiş jeotermal enerji tesislerinde durum farklı. Bu tesislerin kurulması için mühendisler yerin altına inerek kendi jeotermal enerji kaynaklarını kendileri yaratıyorlar.

Bunun için yeraltındaki büyük bir kayanın içine su enjekte ediyorlar ve yer altındaki sıcaklıkla bu kayanın içindeki suyun ısısının ve basıncının artarak yeryüzüne çıkmasını sağlıyorlar. Çıkan bu sıcak sudan elektrik ve ısı enerjisi elde ettikten sonra tekrar onu kayanın içine enjekte ediyorlar. Ancak bu yöntem coğrafi sınırlılığı ortadan kaldırsa da henüz ölçeklenebilir değil ve kaynak derinleştikçe de kayaya erişmek ve sondaj yapmak zorlu bir işe dönüşüyor.

Her şeye rağmen teoride dünyanın her yerine kurulabilen bu enerji tesisleri için ABD hükümeti tarafından 2010’lu yıllarda Obama döneminde fon desteği de sağlanmış.

Ortalama 6 kilometre derinliğe inildiğinde en az 150 santigrat derece sıcaklığa ulaşıldığı ve yalnızca ABD’deki jeotermal enerji kaynaklarının 5 GW elektrik kapasitesi olduğu tahmin ediliyor. Bu tesisleri yalnızca ısıtma için kullanmaya kalkarsanız da 15 milyon terawatt enerji sağlanabileceği, ABD’deki konutların ve ticari alanların 8500 yıl boyunca ısıtılabileceği öngörülüyor.

3) Süper Kaya Jeotermal Enerji Tesisleri

Daha derine inip daha büyük kayalar ve daha sıcak bir zemin bulduğunuzda zorlu mühendislik sorunlarına karşın elde ettiğiniz ödül de büyük oluyor. Burada 373 santigrat dereceyi aşan bir su sıcaklığından ve 220 bar basınçtan söz ediyoruz. Bu basınca ve sıcaklığa maruz kalan su süper kritik adı verilen bir forma geçiş yapıyor. Bu durum suyun kimyasını değiştiriyor, alışılmış davranışlarının dışında davranmasına neden olabiliyor. Bugüne kadar suyun süper kritik aşamaya geçtiğine tanık olunan yalnızca birkaç somut örnek var. Kimyagerler bunun üzerinde çalışıyorlar.

Süper kaya jeotermal tesislerinin önemli avantajı, yüksek ısının enerjiye dönüşümünde gelişmiş jeotermal enerji tesislerinden iki kat daha verimli olması. Aşağıda enerji türlerinin üretilen Mw başı maliyetlerini görebilirsiniz.

Enerji türlerinin MW başına dolar cinsinden maliyeti

Bugüne kadar deneyimlenen şu: Ne kadar yüksek derinlik ve sıcaklığa ulaşırsanız o kadar fazla verim elde ediyorsunuz.

4) İleri Teknoloji Jeotermal Tesisler

İşte yazımızın konusunu oluşturan devrimsel teknoloji bu tesislerde olacak sevgili okur. Bu tesislerde diyorum çünkü birkaç küçük girişimin denemek için hükümet desteğiyle kurduğu deneme projeleri dışında henüz tam olarak somut bir biçimde uygulanmaya başlamadı.

Yöntemin dayandığı temel ilke şu: Doğadan aldığınız suyu yerin 20 kilometre kadar aşağısına inebilen özel sondaj sisteminizle aşağı kadar gönderiyorsunuz. Orada sözcüğün tam anlamıyla çılgınlar gibi kaynayan su hem kaynamanın getirdiği basınca dayanamadığından hem de yukarıdan su pompalandığından kendiliğinden diğer taraftan yukarı çıkmaya başlıyor ve serüvenin sonunda çıkan bu sudan ısı ve elektrik enerjisi üretildikten sonra tekrar aşağı gönderiliyor. Bu döngü magma soğuyana kadar yani teorik olarak bizim için sonsuza kadar varlığını sürdürebiliyor.

İleri teknoloji jeotermalin çalışma mantığı

Doğadan hiçbir sıvı alınmıyor ya da ona hiçbir sıvı verilmiyor. Kapalı bir döngü kuruluyor. Bu döngü sıfır karbon salınımına sahip. Fosil yakıtlar kadar güçlü. Güneş enerjisi tesisleri kadar çok yer kaplamıyor. Rüzgar enerjisi gibi doğa koşullarına bağlı değil. Doğanın dengesine herhangi bir müdahalede bulunmuyor. Hatta artan nemlilik ile tesisin etrafındaki ormanları artırdığı ve vahşi yaşamı desteklediği bile söylenebilir.

Aşağıda bu fikri uygulamaya çalışan Quiase adındaki bir girişimin Türkçeye çevirdiğim videosunu görmeniz olanaklı.

Aslında bu teknoloji on yıllardır var ancak fosil yakıtlardan gelen devasa firmaların da bu alana yatırım yapmasıyla birlikte henüz deneme aşamasına geçilebildi.

Geleceğin enerjisi ayaklarımızın altında

Tabi bu işin önünde inanılmaz büyük mühendislik sorunları var. Yerin 20 kilometre altına sondaj yapmak çok ama çok zor. Bazı alanlarda bugünün teknolojisiyle gerçekleştirmek neredeyse olanaksız.

Yerin 20 kilometre altında davranışları tam olarak kestirilemeyen süper kritik evreye geçmiş suya, sıcaklığa ve basınca dayanabilecek alaşımlar ya da elementler nasıl işlenecek ve kaç yıl boyunca hasarsızca işlevlerini sürdürebilecek belirsizliğini koruyor.

Sorunlar ve Belirsizlikler

Birincisi belirtmek gerekir: jeotermal enerji girişimlerinin sismik hareketliliği, bunun sonucu olarak da fayların hareketlenmesiyle depreme yol açıp açmayacağı uzun süre konuşuldu. Bundan çok korkuluyor ancak veriler bize bu olasılığın fosil yakıtlar olan petrol ve doğal gaz çıkarımında daha yüksek olduğunu gösteriyor. Buna rağmen jeotermal tesislerin açılması için konulan şartnamelerin maddeleri, fosil yakıtlarınkinden daha zor. Bu iyi bir şey. Temiz enerji üreteceksek bunu en temiz, en güvenli biçimde yapmamız gerek.

İkincisi, yüksek sıcaklık ve basınca dayalı alaşım ya da elementlerin işlenmesi ya da güçlendirilmesi gerekiyor. Bunun için hangi element ya da alaşım kullanılacak bilmiyorum. Söz gelimi demirin erime sıcaklığı 1540 santigrat derece ama ne kadar basınca dayanıklı? Platin 1768 derecede eriyor. Tungsten ise 3422 santigrat dereceye kadar dayanıklı ve görece ucuz ama o kadar basıncı görünce tugsten ne yapacak? Süper kritik aşamaya geçmiş su tungstene nasıl davranacak belli değil.

Üçüncüsü, bu yöntemler bulunsa bile 20 kilometre gibi bir derinliğe inmek için yapılacak sondaj hayli maliyetli bir sondaj olacak. Kaya türü sertleştikçe, derinlik arttıkça elmas uçların yetmediği yepyeni yöntemlerin keşfedildiği bir sondaj süreci olması gerekiyor.

Ancak insanlığın bu sorunları teorik olarak aştığını ve biraz araştırmayla bunları pratikte de kusursuz hale getirebileceğini görmek olanaklı.

Bu iş gerçekleşince enerji krizinin ve bu krizin yol açtığı adaletsizliklerin, savaşların sonlanacağını düşünebilir miyiz? Ya da insanların yoksulluktan ve kötü koşullardan kurtulabileceğini?

Başka sosyolojik süreçler dahil olur mu bilemiyoruz ama dünyanın geleceğine biraz olsun umutlu bakabilmek için bu gelişmelerle ilgili içerikler üretmeye devam etmek istiyoruz

Not

Tam melek yatırımcı olacak insanmışım sevgili okur. Elbette her iyi fikir iyi girişim demek değil. İşlerin nasıl ilerleyeceği ve karşılaşılan zorluklarla nasıl başa çıkılacağı da büyük önem taşıyor ama yeryüzünde yer bile kaplamayan bu müthiş girişimler için ben Jeff Bezos, Elon Musk ya da Bill Gates falan olsam birkaç milyar dolarımı yatırırım.

Yeni bir gelişmeyle karşınıza çıkana dek kendinize iyi bakın.

Yazıyı oluşturmak için Vox‘da yayımlanan bir çalışmadan özetlemeli bir çeviriye hayli yararlandım onu da belirteyim.

Kaynaklar

https://maiotik.com/kuresel-isinma-daha-yesil-getiriyor/

https://tr.m.wikipedia.org/wiki/Paris_Anla%C5%9Fmas%C4%B1

https://www.energy.gov/eere/geothermal/geovision

https://www.vox.com/energy-and-environment/

https://www.thinkgeoenergy.com/global-geothermal-capacity

https://www.quaise.energy/

Merkeziyetsiz bir Twitter klonu olarak özetleyebileceğimiz Bitclout hakkındaki tartışmalara değinecek, Bitclout nedir? ve Bitclout’a nasıl üye olunur? sorularını yanıtlamaya çalışacağız.

En başından başlayalım. İnternetle birlikte dijitalin yükselişi sanat yapıtlarının değerine ilişkin ciddi bir sorgulamayı da beraberinde getirdi. Söz gelimi bundan iki yüz yıl önce bilindik bir ressamın elinden çıkma bir tablo, biricikliği sayesinde çok yüksek bir fiyata alıcı bulabiliyordu. O sanat yapıtına sahip olmak alıcısı için de hayli prestijli bir durum oluşturuyordu. Ardından bu benzersiz tablolar çok daha yüksek rakamlara günümüzde de alıcı bulmaya devam ettiler. Ancak yeni sanatçıları bekleyen, sanatın pahasına ilişkin ciddi bir sorun vardı. Çünkü artık birçok sanat yapıtı dijital olarak üretiliyor ve kolayca kopyalandığı için bu sanat yapıtlarının biricikliğine ve değerine ilişkin ciddi bir soru işareti meydana geliyordu.

Bunun için dijital bile olsa kimi yapıtları sınırlı sayıda satmak gibi bir yola gittiler ancak bu beklenen karşılığı bulamadı. Günümüzdeyse blockchain teknolojisi sayesinde artık dijital bir ürünü benzersiz, bir defa yapılabilecek ve herkesin görebileceği bir biçimde pazarlamak olanaklı. Peki dijital sanatların geliştiği ve sanatın belki de ilk defa toplumun her katmanına erişebildiği günümüzde bu nasıl mümkün olacak?

Açımlayalım.

Blockchain Teknolojisi ve Sanat

Eğer alana ilgiliyseniz daha önce haberlerde de karşılaştığınız üzere kimi tweetlerin NFT denen bir sistem sayesinde çok yüksek ücretlere satıldığına ilişkin haberlere tanık olmuşsunuzdur. Onun dışında yalnızca sanal alemde yer alan mimari bir proje için bile gene yüksek rakamlarda bedeller ödendiğine ilişkin içeriklerle karşılaşmışınızdır. Gelecekte insanlar gerçek mekanların yanında belki de yalnızca sanal gerçeklik teknolojileriyle deneyimlemek için bile yaşam alanları satın alacaklar. Buna benzer birçok gelişme ve bu gelişmelerin getirdiği etik ve felsefi sorular var. Sanatın ve sanat yapıtının ne olduğuna ilişkin ciddi tartışmaların da olduğu günümüzde her şey bir yana bir tweetin ya da yalnızca dijital dünyada yer alan bir evin blockchain teknolojisine sahip NFT sistemi ile satılabilmesi gerçekten ne anlama geliyor? Bunun için blockchain teknolojisinin tam olarak ne yaptığını kısaca özetlemek gerekiyor.

Blockchain Gerçekte Ne İşe Yarıyor?

Çoğu insanın Bitcoin ile tanıdığı blockchain teknolojisi aslında bir para birimi olmanın ötesinde. Söz gelimi Bitcoin’in dayandığı temel mantık şu: Ahmet ile Ayşe bir alışveriş yapmak istiyorlar. Ancak bu alışverişi devletlerin olmadığı, hiçbir garantörün yer almadığı, böylece kimsenin kimseye vergi vermediği bir dünyada gerçekleştirmek istiyorlar. Peki bu alışverişin güvenirliğini nasıl sağlarsınız? İnsanların birbirlerini dolandırmasının nasıl önüne geçersiniz? Bitcoin bu soruların yanıtı olarak ortaya çıkıyor. Ahmet ile Ayşe arasında gerçekleşen alışverişe birçok kullanıcının tanık olmasını ve tanık oldukları bu işlemi şifrelemesini sağlıyor. Ne kadar çok kullanıcı bu alışverişi şifrelerse alışverişin o kadar çok tanığı olmuş oluyor ve veri defalarca şifrelendiği için bir daha asla parçalanamıyor. Sonunda da değiştirilemez bir biçimde blockchain ağındaki yerini alıyor. Kullanıcılarsa bu işleme tanık oldukları(yani o işlemi tekrar tekrar şifreledikleri için) bitcoin ile ödüllendiriliyorlar. Bitcoin böyle kazılıyor ve kazanılıyor. Blockchain’in dayandığı temel mantık bu. Anonim bir biçimde verilerin silinemez ve tahrip edilemez bir biçimde şifrelenerek saklanmasını, şeffaf olarak herkes tarafından görülebilmesini sağlıyor.

Bu yüzden artık Kanada, İngiltere, Çin, Brezilya gibi birçok ülke verilerin tahrip edilmeden, değiştirilmeden şeffaf bir biçimde merkeziyetsiz olarak saklanmasını sağlayan blockchain teknolojisine geçiyor. Ülkelerin e-devlet benzeri sistemleri blokzincire taşıması tartışılıyor. Sanat eserlerinin teliflerini koruyan blockchain tabanlı girişimler ortaya çıkıyor.

Peki merkeziyetsiz olmak ne demek?

Merkeziyetsiz Olmak Nedir?

Merkeziyetsizlik, bütün bu verilerin bir iki sunucu üzerinde yer alması değil; aynen torrent mantığındaki gibi milyonlarca kullanıcının bilgisayarında parça parça yer alması anlamına geliyor. Bir kullanıcı sistemden çıktığında bile hemen onun üzerindeki veri diğer bir bilgisayardan çekiliyor ve veri asla kaybolmadığı gibi bir bireyin bilgisayarına virüs sızarsa sistem yabancı bir algoritmayı attığı için ve hiçbir algoritma defalarca 256 bit ile şifrelenmiş veriyi kıramayacağı için veri asla tahrip edilemiyor.

Özetle merkeziyetsizlik, herkesin anonim olarak kalabildiği, şeffaf, güvenli ve özgür bir dijital dünyayı oluşturmaya yarıyor.

Merkeziyetsiz Sosyal Medya Ne Demek?

Yavaş yavaş bitclout’u anlatmaya başlayabiliriz. Merkeziyetsiz sosyal ağ, blokzincirle kurulmuş merkezsiz bir sosyal ağ demek, insanların anonim olarak özgürce düşüncelerini paylaşabildikleri, anonim kaldıkları için asla bu söyledikleri yüzünden cezalandırılmadıkları, tutuklanmadıkları, düşünce özgürlüğünün sonsuz olduğu bir sosyal ağ demek.

Geçtiğimiz günlerde Gazete Oksijen’de Serdar Kuzuloğlu imzalı Uluslar Üstü Bir Sorun Olarak Sosyal Medya başlıklı bir yazı yayımlandı. Yazının dayandığı temel düşünce şuydu. Twitter, Facebook gibi tek bir merkezden yönetilen sosyal ağlar temelde düşünce ve ifade özgürlüğü gibi konulara duyarlı davranıp insan haklarını savunsalar da artık kendi ülkelerinin başkanlarını dahi susturabilecek, hesaplarını bloke edecek bir güce ulaştılar. Bu bugün ayrılıkçı söylemlerde bulunan yöneticilerin başına geliyor olabilir. Ancak bu bloke etme kararını hangi kurullar yönetiyorlar? Bu kurullar demokratik bir biçimde mi seçiliyor? Yeterlikleri nelerdir? Bunlar hiç sorulmuyor ve açıkçası dünya medyasının geleceği birkaç şirketin ellerine bırakılmış oluyor. İşte merkeziyetsiz sosyal ağ, bu şirketlerin tekelini ortadan kaldıracak ve Bitclout gibi işlerin yarattığı ekonomik değerle kendi fonlamasını kendi oluşturan bir kurtuluş olarak ortaya çıkıyor.

Ancak biliyorsunuz blockchain tabanlı bir sistemin işlemesi için yazılan her bir girdinin diğer kullanıcılar tarafından şifrelenmesi bu şifrelemeye insanları motive etmek için şifreleme işleminden kirpto para kazanılması ya da benzeri teşvikler gerekiyor.  Bitclout, bütün bu sorunları çözmek için kendine ait bir ekonomik değer ve anonim bir kullanım vadetmek üzere geliyor. Gelelim içeriği oluşturma amacımız olan asıl soruya!

Bitclout Nedir?

Bitclout, blockchain tabanlı, merkeziyetsiz bir sosyal ağ deneyi. Bu ağda yaptığınız her işlem blokzincire kaydoluyor ve dağıtık bir yapıda şifrelendiği, özel bağlantılarla erişildiği için de içeriği üreten kişinin yasal olarak takip edilmesi olanaksız oluyor. İnsanların büyük firmalar ve devletler tarafından fişlenmesinin önüne geçilmiş oluyor. Ancak bu ağda yapılan birini takip etmek, tweet atmak, profil düzenlemek gibi her işlem blokzincir tabanlı olduğu için çok küçük bir miktarda enerji tüketiyor. Bunun içinde hesaplaması güç küçük miktarlar bile olsa para gerekiyor. 1 cent de olsa bakineyiz olmadan bu ağ üzerinde işlem yapmanız olanaksız.

Blockchain’in ilk örneklerinde insanları bir işleme tanık olmaya (işlemi şifrelemeye) motive etmek için nasıl bitcoin kazanılıyorsa aynı sebeplerle, dağıtık bir yapıda olduğu için bitclout da kendi deneysel ekonomik sistemini yaratıyor ve hesaplara bir değer atıyor. Bu değer bir profile yatırım yaptıkça artıyor ya da azalıyor. Söz gelimi sevdiğiniz bir içerik üreticisinin token’ını ya da kanaat önderi olduğunu düşündüğünüz bir insanın coinini satın alarak o hesapların değerini artırıyorsunuz. Böylece içerik üretenler doğrudan kendi içerikleri üzerinden değerleniyor. Şimdiki haliyle bir grubun bilerek bir profilin değerini çok yükselterek insanlara tepeden aldırdıktan sonra o profilden desteklerini çekmeleri ve büyük kârlar yakalamaları olanaklı. Bu sistem büyük manipülasyona neden olur yani. Ama gelecekte işleme koyulacak düzenlemeler ve kullanıcı sayısının artmasıyla bu sorunların ortadan kalkacağını düşünmek de mümkün.

Bitclout dünyanın merkeziyetsiz ilk sosyal ağı olma iddiasında.

İşin heyecan verici tarafı bitclout’un dünyanın ilk merkeziyetsiz sosyal medya ağı olmasının yanında aynı zamanda bitclout hesabınızla erişip cloutlarınızla alışveriş yapacağınız sitelerinin kurulmasına, reklam ağlarının tasarlanmasına, video servislerinin üretilmesine dönük bir ekosistem yaratma becerisine sahip olması. Jack Dorsey’in uzun süredir merkeziyetsiz bir Twitter üzerinde çalıştığı bir gerçek. Ya da bizler insanların üzerinde barınan dağıtık bir internet kurmayı amaçlayan Holochain’le buna benzer işler yapılabileceğini düşünüyorduk ancak hiç beklenmedik bir biçimde bu kadar erken ve bu kadar kapsamlı bir biçimde bu teknolojiye kavuşmayı ve hemen insanların erişimine açılmasını beklemiyorduk.

Bitclout’un Arkasında Kimler Var?

Başta da belirttiğimiz üzere ufak da olsa bir bakiyeniz olmadan işlem yapmanız olanaksız. Böyle bir sistemin içine para yatırmak insanı kaygılandırıyor. Bu işin bir dolandırıcılık öyküsüne dönüşüp dönüşmeyeceğini merak ediyorsunuz. Ancak kendilerini açıklamayan ve anonim olarak kalan kurucu ekip Diamondhands’in yatırımcıları arasında Sequoia Capital, Anderssen Horowitz, Daha önce Facebook’ta yönetici olarak çalışmış Chamath Palihabitiya, Social Capital, Coinbase Ventrures, Winklewoss Capital ve Reddit’in kurucularından Alexis Ohanian gibi kurum ve kişilerin olduğunu da belirtmekte yarar var.

Şu an Blockchain ve AscendX borsalarında listelenen Bitclout borsaya girişiyle birlikte olağan bir dengesizlik yaşasa da şu an 100 dolar bandında işlem görüyor. Ancak henüz aktif 4 bin civarında kullanıcısının olduğunu düşündüğümüz Bitclout, tek bir kanaat önderinin gelişiyle dahi ekonomik olarak devasa bir büyüme yaşayabilirler. Peki bu sosyal medyaya nasıl üye olunuyor?

Bitclout’a Nasıl Üye Olurum?

bitclout.com adresine doğrudan tarayıcınızın adres satırı üzerinden ya da Google arama sonuçları üzerinden erişiyorsunuz. Bunu yazmamın nedeni kimi zamanlar doğrudan bitclout.com’a erişmeye çalışınca bunun olanaksız olması. Ya arama sonuçları için tasarlanmış sayfadan ya da şifreli denilebilecek bir bağlantı üzerinden erişmeniz gerekiyor. İşin ilginç tarafı üye olmak için bir parola da belirlemiyorsunuz.

Bitclout hesabınıza size özel oluşturulan gizli sözcüklerle girebiliyorsunuz.

Kaydolurken size yukarıdaki görseldeki gibi gizli sözcüklerden oluşan bir tümce veriliyor. Onu alıp bir yere saklıyorsunuz. Ancak o sözcüklerle hesabınıza girmeniz olanaklı oluyor. Dolayısıyla şifreli bağlantınızı ve sözcüklerinizi sakın ha kaybetmeyin!

Tabi heyecan verici olsa da sistem ciddi etik sorunları da beraberinde getiriyor!

Bitclout ve Etik Sorunlar

Kimsenin yasal olarak takip edilemediği merkeziyetsiz bir medyada paylaşılan pornografik içerikler, telif haklarını ihlal eden paylaşımlar ne olacak? İnsanlar yasal olarak etkinlik gösteren Twitch benzeri platformlarda bile ölümlere tanık oldular. Bu platformaların başı buna benzer içeriklerle ciddi dertte. Bu Bitclout’ta nasıl engellenecek? Bitclout illegalitenin paylaşıldığı ilk alanlardan biri olup deepwebe mi dönecek. Yalnızca pornografik içeriklerin olduğu bir ağdan mı ibaret kalacak?

Söz gelimi biri, son aylarda davalar yüzünden gündemden düşmeyen Erdil Yaşaroğlu’nun karikatürünü Bitclout’ta paylaşırsa takip edilemeyen bu sistemde bu kişiye nasıl dava açacak?

Bir grup yatırımcı bir profilin değerini bilerek yükseltip insanları yatırım yapmaya isteklendirip satış yaptıktan sonra tepeden alan insanları dolandırdığı zaman buna nasıl müdahale edilecek?

Bitclout, bunun için Vikipedide’deki gibi içeriklerin kendi topluluğu tarafından düzenlenmesine benzer bir sistem geliştirmiş. Rahatsız edici içerikleri üç seviyeye ayırıp çoğunluğun rahatsız olduğu üçüncü seviyeye ulaşan içeriğin editör onaylarıyla kaldırılmasına giden bir sistem var sanırım. Bu yöntemle hesaplar kapatılsa bile içindeki cloutlara erişim kaybolmuyor tabiki. Bunun dışında şimdiden Kanada’da bazı ünlü isimlerin fotoğrafı kullanılarak açılan hesaplar yüzünden davalar açılmaya başladı.

Ben şahsen Bitclout’un büyüyüşünün durdurulabileceğini sanmıyorum. Evet manipülasyona açık, deneysel ekonomik sistemi büyük sorun ama bir görmekte yarar var. Ben girdiğimde Elon Musk’ın profilinin tokenı 75 bin dolarlaydaydı ki Elon Musk sisteme henüz girmedi bile. Burada sisteme dahil olmayan birinin adı üzerinden yaratılan ekonomik gelir bile başlı başına bir çok etik ihlali beraberinde getiriyor ama bilemiyorum.

Kurucu ekip, Diaomondhands bunları elbette mantıklı bulmuyor. Twitter, Instagram, Faceook gibi çok uluslu birçok küresel firmanın bizim verilerimiz üzerinden milyarlarca dolar kazandığını üstelik bunu içerik üretenlerle yani varlığını borçlu olduğu kesimle paylaşmadığını Bitclout’un içerik üretenleri yücelten tek yapı olacağını söylüyor.

Bitclout’un deneysel ve şimdilik manipülasyona açık bir ekonomik sistemi var.

Gelecekte aynı Patreon’daki gibi kimi sanatçıların kendine yatırım yapan insanlara özgü konserler vereceğini, hayranların bazı etkinliklere ya da yapıtlara erken erişim olanağı bulacağını söylemek olanaklı.

NOT 1

Fark ettiğiniz üzere ben bir yatırımcı değilim. Maiotik’te buna benzer yazıların çok yer aldığı bir blog değil. İlgi çekici pozitif içeriklere yer vermeye çalıştığımız bir alan. Ama teknolojik olarak hayli ilgimi çektiği için Bitclout’a yer vermeye karar verdim. Hiçbir yatırım tavsiyesi falan vermiyorum. Bir araştırın ama.

NOT 2

Bir de bunun wordpress gibi bir içerik yönetim sistemini yapsalar tadından yenmez. Holochain üzerinde Humm adında bir proje vardı ama henüz geliştirilmesi tamamlanmadı. Eyyorlamam bu kadar.

YARARLANDIĞIM KAYNAKLAR

https://evrimagaci.org/nft-nonfungible-token-nedir-insanlar-kolayca-kopyalanabilen-dijital-urunlere-neden-milyonlarca-dolar-oduyorlar-10296

https://gazeteoksijen.com/yazarlar/uluslar-ustu-bir-sorun-olarak-sosyal-medya/ 

https://www.reuters.com/article/us-twitter-dorsey-nft-idUSKBN2BE2KJ

https://www.webtekno.com/nft-dijital-evi-mars-house-500-bin-dolara-alici-buldu-h107867.html

https://www.researchgate.net/profile/Enis-Karaarslan/publication/322554163_Blokzinciri_Teknolojisinin_E-Devlet_Uygulamalarinda_Kullanimi_On_Inceleme/links/5a5f9c930f7e9b964a1cd454/Blokzinciri-Teknolojisinin-E-Devlet-Uygulamalarinda-Kullanimi-Oen-Inceleme.pdf

https://twitter.com/jack

https://holochain.org/

https://bitclout.com/u/diamondhands

https://webrazzi.com/2021/03/24/bitclout-kisilerin-kripto-paraya-donustugu-so/

https://www.sozcu.com.tr/2020/dunya/rus-fenomen-canli-yayinda-hamile-sevgilisini-oldurdu-6153731/

https://eksisozluk.com/erdil-yasaroglunun-herkese-telif-davasi-acmasi–6677525?a=nice

https://coin-turk.com/herkesin-konustugu-bitclout-platformuna-mahkeme-celbi

https://humm.earth/

Bu içerikte Elon Musk’ın uzaydan internet sağladığı proje Starlink nedir? Abonelik ücreti ne kadardır? Nasıl çalışır? gibi soruları yanıtlayacağız.

Starlink kısaca insanların internete doğrudan uzaydan bağlanmasını sağlayan bir uydu internet projesi. Ancak bu ayakları yere basmayan, belirsiz bir gelecekte yaşamlarımıza konuk olacak bir proje değil. Bugün kullanabileceğimiz, dünyadaki iletişim devrimine çağ atlatacak, yeryüzündeki birçok telekomünikasyon şirketinin fişini çekebilecek bir iş

Düşünelim: Eğer Türkiye’de büyük bir kentte yaşıyorsanız, yaşadığınız semt de seçkin ya da yeni yapılandırılan bir semtse evinize kadar gelen fiber kablolar ile saniyede 100 megabite internet hızına kolayca erişmeniz olanaklı. Ancak kırsal bir alandaysanız, sürekli yolculuk ediyorsanız ya da apartmanınıza hizmet veren yalnızca iki internet sağlayıcısı varsa saniyede 20 megabite hatta 0.8 megabite kadar düşen hızlarla karşılaşma olasılığınız da var. Daha da kötüsü evinizde internet altyapısı olmayabilir ve 4,5 ya da 5G ile görece başarılı ancak çok yüksek abonelik ücretlerine sahip mobil modemler kullanmak zorunda kalabilirsiniz.

Evet altyapının bulunmadığı bir yerde yaşamanız yaşam boyu bundan yoksun kalacağınız anlamına gelmez. Firmalar fiber ağlarını genişletmek için her gün yeni yatırımlar yapıyorlar ancak gene de fiber bağlantıyı yüz binlerce müşteriye ulaştırmak amacıyla bir kente yatırım yapmakla küçük bir ilçeye ya da kırsal bir alana yatırım yapmak arasında ciddi bir kârlılık farkı var. Bu nedenle de herkesin fiber bağlantıya sahip olması oldukça geç ya da bir bölümümüz için olanaksız olabilir.

Starlink’in 499 dolarlık uydusu yenilikçi teknolojilere uygun rakamlarla ulaşmış.

İşte Elon Musk’ın sahibi olduğu SpaceX firması ile uzaya gönderilen Starlink uyduları tam da bu sorunu çözmek üzere dünyanın herhangi bir yerinden şimdilik saniyede ortalama 150 megabite hızla internet servisi sunmaya başladı. Geçtiğimiz aylarda çıkan Hiç Yoktan İyidir Betasıyla da sınırlı sayıda kullanıcının hizmetine açıldı.

Aşağıda Starlink’e ilişkin merak edilen soruları yanıtlayacak ve karşılaşabileceği sorunları tartışacağız. İlk ve en önemli soruyla başlayalım.

Starlink’e Nasıl Üye Olurum?

Henüz beta aşamasında olan proje ne yazık ki tüm dünyayı kapsamıyor ve sınırlı bir bölge için erişime açıldı ve dilerseniz starlink.com adresinden abonelik hizmetinizi başlatabiliyorsunuz. Web sitesine girerek şu an için adresinizin uygun olup olmadığını kontrol edebilir ve bölgenize uygun bir uydu varsa aboneliğinizi başlatabilir, çanağınız gelince keyifle kullanmaya başlayabilirsiniz. Eğer bulunduğunuz bölge hizmet almaya henüz uygun değilse de ne zaman almaya başlayabileceğinize ilişkin bilgi sunuluyor.

Starlink’in şu an 15 bin civarı kullanıcısı var. Ancak geçtiğimiz Şubat ayında yayımlanan istatistiklere göre ABD genelinde kullanacağı günü bekleyen yüz binlerce kullanıcıya sahip (bu arada ilk gelen alır gibi bir sıra sistemi olduğunu belirtelim). Şimdiden yer ayırtırsanız iade edilebilir bir biçimde 99 dolarlık bir depozito yatırarak yerinizi önden ayırabiliyorsunuz.

Starlink’in Aylık Ücreti Ne kadar?

Starlink’in şu an aylık ücreti 99 dolar. Uydudan internete bağlanmak için tek seferliğine satın alacağınız çanak anten ise 499 dolarlık bir fiyat etiketine sahip. Bu çanağı inanılmaz gelişmiş bir modeme benzetebiliriz. Gelecekte aylık ücretini tüm dünya için 10 dolar’a çekmeyi tasarladıklarını da belirtelim. Şu an elbette ucuz değil ancak şimdi bile kırsalda ve zorlu koşullarda yaşayanlar için ciddi bir alternatif.

Peki Starlink Nasıl Çalışıyor?

Elon Musk’ın sahibi olduğu Starlink, gene Elon Musk’ın sahibi olduğu SpaceX ile uydularını yörüngeye fırlatıyor ve biz de satın aldığımız gelişmiş küçük çanak antenlerle bu uydulara bağlanarak internete erişiyoruz. Aşağıda SpaceX’in kamyon gibi uzaya gidip gelebilen roketlerinden birine yerleştirilen bazı Starlink uydularının uzaya gönderildiği bir video yer alıyor.

Uydu internet teknolojisi aslında yıllardır var. Temelde verilerin kablolar aracılığıyla değil radyo sinyalleri yoluyla çanak anten aracılığıyla iletilmesine dayanıyor. Veriler de kablolarla taşınmak yerine radyo dalgalarıyla önce uyduya ardından da alıcıya iletiliyor. Starlink de temelde aynı teknolojiye dayanıyor ama gecikme süresi olarak adlandırabileceğimiz ping sürelerini kısaltmak ve daha hızlı veri transferini sağlamak için farklı bir yol kullanıyor.

Bir kere eskiden kullanılan uydu teknolojisinde uydular gezegenimizden 35 bin kilometre yukarıda bulunuyordu. Bu da hem veri transferi hızını düşürüyor hem de olağanüstü yüksek ping rakamlarına (gecikme sürelerine) neden oluyordu. Starlink ise uyduları yalnızca 480 kilometre yukarıda konumlandırıyor. Bu sayede gecikme yaşanmıyor ve fiber bağlantıyla alacağınız gecikme süresinden bile azını sağlıyor.

Bu çanaklar sayesinde yeryüzünün her noktasından yüksek hızda internete erişim olanaklı hale geliyor.

Bu arada gecikme sürelerini küçümsememek gerekir. Milyarlarca dolarlık kaldıraçlı işlemler yapılan borsalarda milisaniyelik farklar için bile büyük yatırımlar yapılıyor. Söz gelimi Londra ve New York arası fiber bağlantı ile 12800 kilometredeki veri transferindeki gecikme 76 milisaniye iken firmalar bu gecikmeyi 20 milisaniye daha azaltmak ve toplamda 56 milisaniyeye indirmek için fibere 300 milyon dolarlık yatırım yaptılar. Starlink’in önümüzdeki on yıllık süre içinde dünyanın her yerinden gecikme süresini 3.6 milisaniyeye kadar düşünmeyi planladığını belirtirsek Starlink’in ekonomik değerinin ne kadar yüksek olduğunu belirtmeye gerek kalmaz diye düşünüyorum.

Starlink’in Bağlantı Hızı Ne Kadar?

Şu anda saniyede 150 megabite ile 80 megabite arasında bir indirme hızı sunarken 30 megabite de yükleme hızı sunuyor. Gecikme süresi en erken beta aşamasında bile ortalama 30 milisaniye. Proje, SpaceX sayesinde indirme hızının 2021’in sonuna kadar saniyede 300 megabite’e ulaşacağını belirtiyor.

Uzun vadede gökyüzüne 40 bin uydu göndermeyi planlayan şirketin şu anda gökyüzündeki uydu sayısı 1100. Uydu sayısı arttıkça verilen hızın saniyede 10 gibabite’e kadar çıkacağını da belirtiyorlar. Ancak Starlink’in yalnızca ABD’den izin alarak gökyüzüne bu kadar çok uydu fırlatmasının çok etik olmadığını da belirtmek gerekir. 1967 yılında yayımlanan Dış Uzay Antlaşması’nın 6. maddesine göre tüm dünya devletleri uzaydaki faaliyetler esnasında verdikleri zararlardan dolayı sorumlular. Geçtiğimiz aylarda uluslararası uzay istasyonunun ilk defa dünya etrafında dönen eski bir uydu parçasına çarpmamak için manevra yapmak zorunda kaldığını da belirtelim. Gelecek on yıllarda bu işle ilgili bir düzenlemenin geleceğini düşünüyorum. En azından asgari teknik koşulların birleşmiş milletler gibi uluslararası kurumlarca yayımlanacağını tahmin ediyorum.

Devam edelim. Türkiye’deki internet servis sağlayıcıların en çok eleştirildiği konulardan biri kapasitenin üzerinde satış yapmaları ve insanların internet kesintileriyle karşılaştığına dönüktür. Bu durum Starlink’te nasıl olacak? Milyonlarca insan bu projeyi kullanmaya başladığında sistem tıkanmayacak mı?

Cowen firmasının analistleri projenin 12 bin uyduya ulaşsa bile söylediği hızlarda en fazla yarım milyon insana hizmet verebileceğine ilişkin bir rapor yayımladılar. İleride kullanıcı sayısı arttıkça tıkanıklık yaşayabileceğini ifade ettiler. Starlink konuyla ilgili bir açıklama yapmadı ancak uydu internet teknolojisinin sınırlarının da bilinenden farklı olduğu hizmete sundukları olağanüstü ucuz ve teknolojik çanak antenden de gördüğümüz üzere bir gerçek. Böylesine devrimsel bir işin bu sorun için önceden hazırlıklı olduğunu düşünüyorum.

Soğuk Havada veya Yağmurda Çalışır mı?

Biliyorsunuz fırtınalı günlerde evimizdeki televizyon hizmeti aldığımız çanaklar bile televizyon yayınlarında kesintiye uğruyor. Mobil modemler kötü hava koşullarında başarısız bir performans gösteriyorlar. Ya Starlink?

Şirket yoğun kış şartlarına dayanıklı olması için çanağı özel oalrak tasarlamış ve binlerce sinyal alıcısı olan çanağın üzerine bir de buzlanmaya karşı bir ısıtıcı yerleştirmiş ancak gene de çanağın iyi sabitlenmesi ve olabilecek en yüksek yerde gökyüzünü rahatça görülebilecek bir konumda yerleştirilmesi gerektiğini sözlerine eklemiş.

Starlink’in yörüngemizin çöplüğe dönmesine hız kazandıracağından kaygılanılıyor.

Reddit’teki kullanıcı yorumlarına baktığımızda, sistemi deneyen kullanıcılar kötü hava koşullarında hiçbir sorunla karşılaşmadıklarını ve kullandıkları internetten hayli memnun olduklarını belirtmişler ama internet bağlantısı bir uydudan diğer uyduya atlarken saniyelik yavaşlamaların olabileceğini çok zorlu hava koşullarında ise hızda düşme ve gecikme süresinde artış yaşanabileceğini belirtmişler. Görüyorsunuz insan doğa karşısında hala biraz çaresiz.

Starlink’i Türkiye’de Kullanabilir miyiz?

Speedtest’e Göre Starlink Kapsama Alanı

Resmi bir kapsama alanı haritası yayımlanmadı. Ancak Oakla’nın, insanların internet hızlarını ölçebildiği speedtest verilerine bakarak Starlink’in etkin olarak kullanıldığı alanların görseldeki gibi olduğunu söyleyebiliriz.

Starlink ABD’nin 30 eyaletinde, Kanada’da; Avrupa’da ise Almanya ve İngiltere’de etkin olarak kullanılıyor. Hizmet alanların yoğun olduğu bir diğer bölge ise Yeni Zellanda.

Aslında şu aşamada betaya katılmak için Türkiye’den çok kullanıcı olmaması bir avantaj ancak maliyeti yüksek. Diğer taraftan bu maliyeti karşılayabilecek büyük kentlerde oturan insanların da şimdilik Starlink kullanması pek mantıklı değil. Ancak kırsal alanlarda yaşayanların denememesi için hiçbir neden yok. Kırsal’da yaşayanlar mobil modemlere ya da çok daha yüksek gecikme süreleriyle hizmet veren uydu interneti firmalarına başvuracağına Starlink’i deneyebilirler.

Çevirim içi Oyunlarda Nasıl Bir Performans Gösteriyor?

En az saniyede 20 megabite bir internet hızınız varsa çevrim içi oyunların başarımı biliyorsunuz daha çok gecikme süresi olarak adlandırdığımız ping ile ilgili. Yukarıda da anlattığımız üzere Starlink’in en büyük iddiası da zaten ping sürelerini azaltmak. En erken betasında bile ortalama 30 milisaniye gecikme süresi olan Starlink, çevrim içi oyunlar için iyi bir internet sağlayıcısı olabilir.

Youtube’da Starlink bağlantısıyla oynanan bir çok çevrimiçi oyunun videosunu bulabilirsiniz.

Peki Starlink Çanağının Kurulumu Kolay mı?

Kullanıcılar kurulumun beş dakika sürdüğünü ve herhangi bir teknik desteğe gereksinim duymadıklarını söylüyorlar. Ancak kurulum yaparken çanağın gökyüzünü net bir biçimde görebilen, yüksek bir yere konulduğundan emin olmak gerekiyor. En verimli konumu bulmak içinse SpaceX tarafından geliştirilen telefon uygulamaları kullanılabiliyor.

Çanak 100 metrelik bir kabloyla birlikte geliyor ancak kullanıcılar bu mesafeyi artırmak için yaratıcı yollar kullanabiliyorlar. En önemli bilgi ise şu: Şimdilik çanağınızı mobil bir modem gibi dilediğiniz yere götürüp oradan internete bağlanamıyorsunuz. Şirket şimdilik bağlantınızı tek bir bölgeye atanacak bir biçimde programlıyor ve siz onu alıp başka bir bölgeye kurmak istediğinizde bu olanaklı olmuyor. Şirket bu kısıtlamanın fırlatılan uydu sayısı arttıkça ortadan kalkacağını söylüyor. Hem henüz otomobil, gemi ve uçak gibi ulaşım araçlarına gelmek için gerekli onayları da almadılar. Yani çanaklar hareket halinde bağlanacak teknolojiye ve biçim değiştirmeye de hazır ancak bu zaman alacak.

Starlink’in Kotası Var mı?

Bu soruya bilimsel yanıtım şu: 21. Yüzyılda ne kotası allah aşkına ne indirmede ne de yüklemede Starlink’in bir kotası yok. Gelecekte belki büyümeyi finanse etmek için düşük fiyatlı paketler çıkarırlar belki ama o zaman diğer mobil sağlayıcılardan farkı kalmayacağı için böyle bir yola gitmelerini de çok olası bulmuyorum.

Onun dışında Starlink’in tekelleşmesi ve tüm telekomünikasyon şirketlerini batırma olasılığı da işin ilginç taraflarından biri. Önümüzdeki yıllarda Amazon ve Apple gibi teknoloji firmaları da bu işe girerler diye tahmin ediyorum. Hatta Google’ın hiç internet erişimi olmayan bölgelerle balonla internet götürmek için Project Loon adında bir projesi vardı ama sanırım başarısız oldu. Benzer projeler başarılı olsa da hiçbirinin Starlink’in sahip olduğu roket fırlatan SpaceX avantajına sahip olmadığını da anımsatmak gerekir. En azından Starlink ile aynı ücrete gökyüzüne yerleşemeyecekleri bir gerçek. O meşhur reklamda da denildiği gibi gelecek gerçekten heyecan verici!

Olanağımız olsa alıp kullanıp incelemesini yazacağız ama çok pahalı sevgili okur. Geçen dayanamadım incelemek için Call of Duty Modern Warfare’in 2019’da çıkanını aldım. İnsanın canını yakıyor gerçekten. Her neyse umarım bu teknolojileri deneyimlemek için fazladan paramızın olduğu ya da para harcamaya gerek kalmadan şirketlerin bize kendiliğinden ulaştığı bir web sitesi oluruz. Böylesi çok zor. Heheh. Bir sonraki yazıda görüşene dek kendine iyi bak.

Yararlanılan Kaynaklar

https://wondernetwork.com/pings/London/New%20York

https://www.starlink.com/

https://www.ntv.com.tr/teknoloji/iss-eski-uydu-parcasina-carpmamak-icin-manevra-yapti,aPyuUXEZFkKpOEsB_KmLUA

https://tr.wikipedia.org/wiki/D%C4%B1%C5%9F_Uzay_Anla%C5%9Fmas%C4%B1

https://www.lightreading.com/4g3gwifi/starlinks-network-faces-significant-limitations-analysts-find/d/d-id/764159

https://www.speedtest.net/

https://www.youtube.com/results?search_query=starlink+pubg

https://maiotik.com/google-project-loon/

Arkansan Üniversitesi fizikçileri, 2004 yılında sentezlenen Grafen ile sonsuz enerji üretme başarımına sahip bir devre geliştirdi. Başlık tıklama tuzağı gibi duruyor ama değil. Ben de Sedat Kapanoğlu’nun paylaşımından gördüm. İçerikte bu gelişmeyi anlatmaya çalışacağım.

Konuyu anlayabilmek için ilk olarak Grafen Nedir? Sorusunun yanıtını vermemiz gerekiyor.

GRAFEN NEDİR?

Grafen, çelikten 200 kat sağlam, plastik kadar esnek, suya ve gaza karşı dayanıklı inanılmaz bir iletken. Saydığım yalnızca iki üç özellikten bile böyle bir keşfin teknoloji dünyasında devrim yaratacağını çıkarabilirsiniz. Öyle de oldu 2004 yılında sentezlendikten sonra telefonlarımız inceldi. Bataryalarımız daha yüksek kapasitelere erişti ve niceleri…

Grafen Nedir?

Bu muazzam buluşun özellikleri bunlarla da bitmiyordu. Doğada çözünebilen yapısıyla insanları teknolojik verimlilik mi yoksa doğa mı? ikilemine düşürmüyordu. Büyük şirketler de böylece bu buluş üzerine çalışmalarını sürdürdü ve birçok yeni keşfe kapı aralandı. Söz gelimi düşük voltajla çalışan elektronik cihazlar bu buluşla akla hayale sığmayacak zaman aralıklarında ek bir enerjiye ve tamire gereksinim duymadan çalışabiliyordu. Hatta teorisyenler grafenden üretilmiş bir uzay gemisinin yalnızca güneş enerjisini kullanarak hareket edebileceğini ve asla başka bir yakıta gereksinim duymayacağını ortaya koyuyordu.

SONSUZ ENERJİ VADEDEN GRAFEN DEVRESİ

Peki grafenden sonsuz bir enerji elde etmek olanaklı mıydı? Tıklama tuzağı gibi duran bu devrenin Erke Dönergeci’nden farkı neydi?

Aslında bundan 3 yıl önce termal dalgalanmanın enerjiye dönüştürülebileceğine ilişkin bir makale yayımlanmıştı. Ancak Richard Feynman’ın Brownian Hareketi olarak bilinen atomların termal hareketinden enerji elde edilemeyeceğine ilişkin görüşü daha ağır basmış ve üzerine çalışılmamıştı. Ancak Paul Thibado’nun önderliğindeki araştırma ekibi bu fikrin üzerine gitti ve oda sıcaklığında grafenin termal dalgalanmalarından enerji üretebilecek bir devre geliştirmeyi başardı.

Ürettikleri devre ile sensör ve buna benzer düşük voltajla çalışan küçük aletleri sonsuza kadar enerjiye gereksinim duymadan çalıştırıyorlar. Yaptıkları işin akademik ve mekanik onlarca kanıtı var. Detaylarını incelemek ve uzman gözüyle bakmak isterseniz Thibado’nun ekibine ilişkin söz konusu çalışmayı ve diğer keşifleri Thibado’s Group bağlantısından bulabilirsiniz.

Çalışmalarında Leon Brilloin’in 1950’lerde yazmış olduğu, bir devreye tek bir diyot ve tek yönlü elektronik kapı eklemenin Brownian hareketinden enerji elde etmenin bir yolu olabileceğine ilişkin makalesinden yararlanarak başlayan ekip alternatif akımı doğru akıma çeviren iki diyotlu bir devre inşa ediyor. Akımın her iki yönde akmasına izin veren karşıt durumdaki diyotlar devre boyunca ayrı yollar üzerinde ilerliyor ve darbeli bir doğru akım üretiyor. Yazınca karmaşık gelebilir ama aşağıdaki GIF’le görselleştirilmiş bir hali de var.

Devrenin Çalışma Prensibi

Grafenin düşük frekanslarda çalıştığı bir gerçek. Ancak zaten bu nedenle yapılan keşif büyük önem taşıyor. Çünkü elektronik aletler tam da düşük frekanslarda daha hatasız, verimli ve uzun yıllar bozulmadan çalışıyor.

Yapısı

Thibado, ayrıca diyotların açma-kapama anahtarı benzeri davranışının, daha önce düşünüldüğü gibi, iletilen gücü azaltmak yerine aslında arttırdığını gördüklerini de belirtiyor. Fizik doçenti Pradeep Kumar “Bu güç artışını kanıtlarken stokastik termodinamik alanından çıktık ve ünlü Nyquist teorisini genişlettik.” diyor.

Diyot

İşin içine termodinamik ve detaylı bilimsel açıklamalar giriyor. Ancak ben bir blogger olarak bu kadarını anlayabiliyorum sevgili okur. Adamlar açma kapama düğmesinin hareketinden, bu düğmenin içindeki atomun kendi içindeki deviniminden bile enerji üretmeyi tartışıyor.

Elon Musk

Bir de yalan yok, bu buluşlar hep vizyoner Elon Musk’ın işine yarayacakmış gibi geliyor bana. Neurolink ile kafamıza takmaya çalıştığı çipler için muazzam bir enerji kaynağı işte. Kendisinden ipince termal lensler bile yapılabilen grafen bütün bir geleceği biçimlemeye ant içmiş gibi resmen.

O BİR EFSANE: ERKE DÖNERGECİ

Yukarıda adı geçmişken anımsatalım. Yıllar evvel Türkiye’de sonsuz enerji üretme vaadiyle ortaya çıkmış, sonradan internet fenomenine dönüşmüş bir öykü Erke Dönergeci. Hatta bir ara sızdırılan vikileaks belgeleri için kullanılan kapakta da erke dönergecine yer verilmesi sözlük ve benzer mecralardaki tartışmaları yeniden canlandırmıştı. Gerçek değil tabi. Yazının kaynaklarından  o muhabbete de erişebilirsiniz.

KAYNAKLAR

https://phys.org/news/2020-10-physicists-circuit-limitless-power-graphene.html
https://twitter.com/esesci/status/1312808696225775618
https://gaiadergi.com/10-maddeyle-grafen-devrimi/
https://thibado.uark.edu/publications/
https://bilimfili.com/mucize-malzeme-grafen-nedir-neden-onemlidir
https://eksisozluk.com/erke-donergeci–1621921

Bu yazıda OIS ve EIS teknolojilerini tanımlayacağız. EIS ve OIS’in farkı nedir? Nasıl sarsıntısız video çekilir? Açıklamaya çalışacağız. Bir Telefonun OIS özelliğinin bulunup bulunmadığını anlayabileceğimiz platformları tanıyacağız.

Çok değil bundan beş yıl önce dronelar bu kadar yaygın değildi. Pahalı jimijipler ve helikopterler kullanılıyordu. Keza sabitleyiciler de (gimballar da) avuca girecek kadar küçülmemişti. Ağır kameraları taşıyacak özel vücut ekipmanları üretiliyordu. Hatta futbol maçlarında seyirciye sarsıntısız ve net bir görüntü sunabilmek amacıyla bu ağır ekipmanları ve görüntü cihazlarını koşarak taşıyan birçok kameraman da ciddi sağlık sorunları yaşardı.

OIS kamerayla değil objektifle ilgili bir özelliktir.

Teknolojinin medyaya yayılan büyümesi, sektörde yayıncılık başta olmak üzere birçok şeyi değiştirdi. Eskiden televizyon en azından internet medyasını ve çevrimiçi yayın platformlarını beslerken bugün internet kendi kendini besler duruma geldi. Bu elbette kişisel yayıncılığın da artmasıyla olanaklıydı.

Kişisel yayıncılık, beklediği ivmeyi ses ve görüntü kayıt cihazlarındaki gelişmelerle yakaladı. Bugün her ne kadar ilk zamanlarındaki gibi yaratıcı olmasa da tam anlamıyla bir devrim gerçekleştirdi. Peki neydi bu ivmeyi sağlayan gelişmeler? Öncelikle dünyada hem refah seviyesi giderek yükseldi hem de teknolojik ürünler, yeni girişimler ve keşiflerle giderek ucuzladı. Parmak kadar boyuyla gündüz vakitlerinde film kameralarına taş çıkaran aksiyon kameraları üretildi. Bu kameraları koyabileceğimiz tek elle tutulabilen hafif sabitleyiciler pazara sunuldu. Telefon kameraları film çekilecek kadar ilerledi.

En sonundaysa hiçbir aparata ve fiziksel donanıma gerek kalmadan video işini çözen, sarsıntısız bir çekim vadeden OIS ve EIS teknolojileri büyük bir gelişme gösterdi. Şimdi gelin nasıl sarsıntısız video çekilir? Sorusunu yanıtlayan bu iki teknoloji, OIS ve EIS teknolojilerini yakından inceleyelim.

EIS NEDİR?

EIS (Electronic Image Stabilization), Türkçe adıyla Elektronik Görüntü Sabitleme, açılımından anlaşılacağı üzere çekilen görüntüyü elektronik olarak sabit hale getirmeyi amaçlayan bir teknoloji. Çekim anında çalışan bu sistemde çekilen görüntü yazılımla sarsıntısız bir duruma getirilmeye çalışılır. Optik sabitleme kadar başarılı sonuçlar ortaya koyabilir ancak en iyi EIS’de bile sarsıntısız bir görüntü için video kalitesinden ödün vermek gerekir. Çünkü EIS yazılımları görüntüyü sarsıntısız bir duruma getirmek için videolarda blura ve kenarlarında kırpmalara neden olabilir.

OIS NEDİR?

OIS (Optical Image Stabilization), Türkçe adıyla Optik Görüntü Sabitleme, gene açılımından da anlaşılacağı üzere çekilen görüntüyü optik olarak dengelemeye çalışan bir teknolojidir. Çekim anında çalışır ve fiziksel bir başarım ortaya koyar. Optik görüntü sabitleme, kamerayla değil doğrudan kameranın kullandığı objektifle ilgilidir. OIS, yalnızca sarsıntısız videolar çekmede değil; özellikle gece çekilen fotoğraflarda kameraya gereksiz ışık sızmasına engel olduğu için başarılı fotoğraflar çekmede de iyidir. Yakınlaştırmadaki sarsıntısız başarımı da EIS’ten (Electronic Image Stabilization’dan) yani Elektronik Görüntü Sabitlemeden üstündür. Ancak optik sabitlemeyle etraftaki nesnelerin hızlı hareket etmesinden kaynaklanan blur engellenemez.

OIS ve EIS Farkını anlatan Google’a ait Youtube videolarından bir kare.

Ancak gene belirtmek gerekir ki elektronik sabitleme ve optik sabitlemeyi aynı anda kullanarak bu sorunu da ortadan kaldırmak olanaklıdır. Hem bu işi layıkıyla başaran iPhone kameraları da gözler önündedir. Diğer taraftan hem EIS hem de OIS teknolojilerini kullanan bir aleti bir de sabitleyiciye (gimbala) takarsanız yağ gibi yumuşak kayan giden videolar üretebilirsiniz. Hatta son yıllarda yenilikçi ve devrimsel tasarımlarıyla ön plana çıkan VİVO’nun APEX 2020’de tanıttığı şöyle harika kendinden küçücük bir sabitleyicisi OIS’ı ve EIS’i olan bir telefon modeli var:

Vivo’nun kendinden Gimbal’lı telefonu

Tabi bunun dışında şu an üretimde olan aksiyon kameraları da var. HyperSmooth adında muazzam bir EIS teknolojisi sunan Go Pro ve önünde ekran bulunan Dji Osmo Action alınabilecek ürünlerden bazıları. Onun dışında Dji Osmo Pocket adı verilen youtuberlara seslenen bir ürün daha var ancak görüntü niteliği reklamlarda göründüğü kadar iyi değil.

Bir aralar çok yükseldiğim Dji Osmo Action adındaki ürün.

OIS OLAN TELEFONLAR

OIS olan Telefonlar bile üretiliyor artık ancak özelliklerine dikkatli bakmak gerekiyor. Şükür ki kullanıcılar bilinçlendi. Ben lisedeyken broşürlere sattıkları bilgisayarın ekran kartını bile yazmıyorlardı. Artık yazıyorlar çünkü kullanıcılar bu bilgileri talep ediyor. Söz gelimi bir grup müşterinin artık yalnızca OIS olan telefonlar ilgilerini çekiyor. Kamera hakkında yapılan diğer açıklamalardan çok bunu umursuyorlar.

Bu bakımdan özellikle teknolojik bir ürün alacağımız zaman araştırma yapmak, özelliklerin gerçekten ne anlama geldiğini öğrenmek ve öyle almak gerekiyor. Bugün artık biliyoruz ki aldığınız telefon kamerasının bilmem kaç yüz megapiksel olduğunun duvar boyutunda çıktılar almayacaksanız çok bir önemi yok. Önemli olan ISO aralığı, sabitleme teknolojileri ve bunun gibi teknik detaylar. Bunun için de söz gelimi bir akıllı telefon alacaksanız, satış kanallarını değil de GSMarena gibi bağımsız sitelerden araştırmalar yapmak gerekiyor. Söz konusu sitenin yalnızca OIS olan telefonlar aramanıza olanak sağlayan detaylı bir filtreleme ekranı bile var.

NOT

Aslında Nasıl sarsıntısız video çekilir? sorusunun çekim anında işe koşulmayan başka bir yanıtı daha var. Gerçi bu çoğunlukla son tüketici pek ilgilendirmiyor ama Dijital Görüntü Sabitleme adında bir teknoloji daha var. O da videoları çekildikten sonra işlemek ve kareler arasındaki hareket farkını azaltmak için sonradan uygulanan bir yöntem ama pahalı. Gelişmiş donanımlar gerektiriyor. Mantığı şu: Söz gelimi saniyede 30 kare video çeken bir aletle çekilmiş bir klibiniz var. Bu 30 saniyedeki hareketi telafi eden yani saniyenin 30’da birindeki hareketi bile bulan ve bunu düzenleyen yazılımlar mevcut ancak onlarda da çok hareketli kareleri atlama gibi handikaplar var.

Eyyorlamam bu kadar. Umarım nasıl sarsıntısız video çekilir? Sorumuzun yanıtını bulmanızı sağlamış EIS ve OIS teknolojileri konusundaki belirsizlikleri giderebilmişimdir. Gerçek deneyimleri görmek isterseniz videolarla ortaya konmuş denemelerin incelendiği şöyle bir örnek de var.

Bir sonraki yazıda görüşene dek kendinize iyi bakın.

KAYNAKLAR

https://topgimbals.com/mirrorless/

https://onedio.com/haber/oscar-kazanani-bile-var-unlu-yonetmenlerden-iphone-ile-cekildigine-inanamayacaginiz-filmler-877942

https://www.apple.com/tr/shop/product/HMG82ZM/B/dji-osmo-pocket-kamera

https://www.gsmarena.com/

https://www.gsmarena.com/search.php3?

https://youtu.be/n0Ft7LctKTo

İçerikte XEV adındaki İtalyan şirketin tasarladığı 3 boyutlu yazıcı ile üretilebilen ilk arabayı inceleyecek, elektrikli otomobil fiyatları açısından elektrikli araba piyasasındaki yerini belirleyeceğiz.

3 Boyutlu Yazıcı ile Yapılan İlk Arabanın İnceleme Videosundan Bir Kare

Polymaker adında Çinli üç boyutlu yazıcı firmasıyla anlaşan XEV, önce LSEV olarak adlandırılan daha sonra Yoyo adını alan iki koltuklu ucuz bir elektrikli araç üretmeye karar veriyor. ABS gibi sistemlerin de dahil olduğu Avrupa güvenlik standartlarını da sağlayan tasarımın bataryası da değiştirilebiliyor. Bu da kullanıcılara sürekli gelişen batarya teknolojilerini yakından takip etmelerini ve istediklerinde değişiklik yapmalarını sağlıyor.

150 kilometre menzile sahip 1,5 metre eninde, 2,5 metre uzunluğundaki arabanın azami hızı ise saatte 70 kilometre. Şehirler arası ulaşım için uygun olmasa da kent içinde kullanmak mantıklı duruyor.

Üç Boyutlu Yazıcı İle Yapılan Araç Yoyo’nun Yakın Çekimlerinden Biri

Şimdi gelin arabanın üretilmesini olanaklı kılan tarihsel teknolojik süreci açıklayalım ve detayları tartışalım.

3 BOYUTLU YAZICI VE ELEKTRİKLİ ARABA

3 boyutlu yazıcı teknolojisi, bilgisayarda üç boyutlu olarak tasarlanmış bir nesneyi; kompozit, polimer ve reçine gibi bir hammaddeyi kimyasal işlem ve ısıyla eriterek üretmeye dayanır. 1980’li yıllarda ortaya çıkmıştır ancak yaygınlaşması 2010 yılını bulmuştur. Yaygınlaşmasının bu kadar gecikmesinin nedeni üretim maliyetinin yeni yeni azalması ve daha hassas baskı makinelerinin üretilmesiyle ilgilidir. Yeni girişimlerin ve medyanın ilgisi ise bu yazıcıları ev kullanımı için bile kullanmayı olanaklı duruma getirmiştir.

Farklı hammaddeler ile çalışan detaylı ya da kaba basım yapabilen değişik nitelikte birçok yazıcı modeli vardır. Ancak CAD gibi programlarla yapılabilen üç boyutlu tasarım için ileri derecede yazılım bilgisi gerekmektedir. Çünkü yeni teknolojiler üç boyutlu baskının hangi noktasında ne yoğunlukta ve detayda hammadde kullanılacağına ilişkin bilgiyi bu tasarımdan almaktadır. Bu nedenle amatör kullanıcılar baştan tasarım yapmak yerine shapeways ve thingiverse gibi web siteleri üzerinden insanların paylaştığı stl uzantılı tasarım dosyalarını indirerek düzenleme yapmakta ve öyle çıktı almaktadır. Bu sitelerde ayakkabı tasarımlarından tutun da mutfak gereçlerine kadar yaratıcı yüzlerce tasarım bulunmaktadır.

Üç Boyutlu Yazıcı ile Yapılan Arabanın İç Dizaynı

Bugün birçok endüstriyel alanda etkin olarak kullanılan üç boyutlu yazıcıların motor dışındaki parçalarının neredeyse tamamı gene bir üç boyutlu yazıcı ile üretilebilmektedir. Gelecekte motorunu da kendisinin üretebileceği kabul edilen bir öngörüdür. Bunun yanında Elon Musk’ın da Mars yolculuğu için en çok önem verdiği teknolojilerden biri gene 3 boyutlu yazıcılardır. Geçtiğimiz yıllarda tamamı üç boyutlu yazıcı ile üretilebilen, Mars koşullarına dayanıklı; kendi kendine yetebilen ev tasarımları yarışması bile yapılmıştı. Bu noktada çağımızın yükselen değeri elektrikli araçlarda da üç boyutlu yazıcıların kullanılması kaçınılmazdır. Gelecekte internetten indirdiğimiz bir arabayı kendi garajımızda basabileceğimizden emin olsak da XEV, şimdilik geleceği farklı bir biçimde yaklaştıran yenilikçi bir elektrikli araba şirketi olarak böyle bir projeye girişmiş.

3 BOYUTLU YAZICI İLE ÜRETİLEBİLEN ARABA VE ELEKTRİKLİ OTOMOBİL FİYATLARI

Geleneksel otomobiller tekdüze bir tasarımla geliyorlar. Bu durum yalnızca sizin zevkinizi yansıtmakta değil aynı zamanda kişisel gereksinimlerinizi karşılamakta da sıkıntı çıkarıyor. Söz gelimi Elon Musk’ı SUV bir araç tasarlamaya iten süreç piyasadaki arabaların birbirinin kopyası olmasından başka bir şey değil. Kopya ve kötü tasarımlar…

Örneğin çocuklu aileler için tasarlanan bir araç türünde kucağınızda bebeğiniz varken onu araç koltuğuna otururken beliniz resmen ikiye ayrılıyor. Elinizde poşet varken bagajla cebelleşiyorsunuz. İşte Elon Musk da bu nedenle kapısı tavana açılan dümdüz ve geniş arka koltuğa sahip bir SUV tasarlıyor. Ancak diğer otomobil şirketleri hal-i hazırda satan tasarımlar varken devrimsel tasarım değişikliklerini yapmaktan kaçınıyorlar. Bu da bizim konfor düzeyimize doğrudan olumsuz etki ediyor. Halbuki eskiden donanıma göre yazılım üretilirken artık yazılıma ve kişisel gereksinimlerimize göre araba üretilmesi gerekiyor.

Ev Kullanımı İçin Üretilen Gelişmiş Bir 3 Boyutlu Yazıcı

Gerçi bu sorun yalnızca arabalarda böyle değil. Gündelik yaşamımızın çok kullanılan buzdolabı gibi bir eşyası bile yakın bir geçmişe kadar tencerelerin sığamayacağı bir raf biçimine sahipti. İçine tencere koymadığınız bir buzdolabı… Yeni yeni modüler tasarımlara geçiyorlar.

XEV adındaki elektrikli araba şirketi de Yoyo ile yepyeni bir bakış açısıyla benzer tasarım sorunlarını çözmek iddiasıyla ortaya çıkıyor. Küçük iskeletinin tamamen kişiselleştirebilmesine olanak sağlıyor. Yeryüzündeki karbon salınımını azaltmayı amaçlayan elektrikli arabaları herkes alabilsin diye maliyetleri de düşürerek tüketiciye sunuyor. Tesla’yla başlayan uygun fiyatlı elektrikli araba düşüncesini bir adım sonraya taşıyor ve 7500 Euro fiyat etiketi ile de dünyanın en ucuz elektrikli arabası olacağı düşünülen Sondors‘u yakalayan bir başarım ortaya koyuyor.

ELEKTRİKLİ ARAÇLAR NE ZAMAN ALINABİLİR?

Elektrikli araba alınır mı alınmaz mı? sorusunun yanıtı bulunduğunuz ülkeye göre değişiklik gösteriyor. Elektrikli araçlar büyük bir hızla gelişiyorlar. Aşağıdaki tabloda görüldüğü üzere menzili 500 km ye kadar çıkan araçlar var. 2021 yılında piyasaya sürülmesi beklenen Tesla Roadstar’ın 1000 kilometre menzili olacağı söyleniyor. Harley’in elektrikli motosikletleri bile iddialı menzillerle geliyor. Yani artık dolu bir bataryayla gideceğiniz yol bir depo benzinle gideceğiniz yolu geçti bile.

Yüksek menzile sahip elektrikli araçlardan bazıları(1)

Şarj sürelerinde büyük ilerlemeler var 15-20 dakikada araç bataryasının yüzde 80’ini doldurmayı başardılar. Lastik firmaları kablosuz şarj teknolojisiyle şarj merkezine park edildiğinde kablo kullanmadan araçların lastiklerden şarj olabilmesini sağlayan sistemler geliştiriyor. Bataryaların ömrü uzuyor. Hızlı şarj istasyonlarının sayısı artıyor.

Elektrikli araçlar için geliştirilmiş Türkiye’deki hızlı şarj istasyonları.

Türkiye’deki Elektrikli Araç Şarj İstasyonları

Benzinli arabalara göre aktarım organları çok daha az olan bu yüzden enerji kaybına neden olmayan, karbon salınımını azaltan elektrikli araçları almak mantıklı. Ülkemizdeki şarj istasyonu sayısı da özellikle Zorlu Holding’in önderliğinde gün geçtikçe artıyor. Dört beş sene daha şimdilik hibrit alalım bari diyecek olsak da kur düştüğünde, arabalar alınabilecek rakamlara gerilediğinde gözümüz kapalı elektrikli araçlara dönelebiliriz bence. Hem vergisi az, hem şarj süresi benzin alma süresine yaklaştı hem de evimizde bile fişe takabiliyoruz. Daha ne!

KAYNAKÇA

https://newatlas.com/automotive/xev-yoyo-3d-printed-electric-city-car/

https://www.electrive.com/2019/12/16/xev-reveals-data-of-the-ultra-light-yoyo-car/

https://www.x-ev.net/

https://www.buyacar.co.uk/cars/economical-cars/electric-cars/726/electric-car-range-how-far-will-they-really-go-on-a-single

https://maiotik.com/sondorstan-3-tekerli-ucuz-elektrikli-araba/

https://www.shapeways.com/

https://www.thingiverse.com/

https://maiotik.com/elektrikli-harley-davidson-ile-24-saatte-1723-kilometre/

Yalnız bir sorun vardı. Donkey Kong bariz bir biçimde King Kong’a benziyordu ve King Kong filminin haklarına sahip Universal Stüdyoları da video oyunu pazarından kendi payına düşeni almak istiyordu. Nintendo’yu dava etmeye karar verdiler.

DAVANIN SUPER MARİO BROS’LA BİLE İLGİSİ VAR

Bu, Nintendo için korkunç bir durumdu. Çünkü Donkey Kong, onların hit olmuş henüz ilk ve tek oyunlarıydı. Donkey Kong’dan gelen parayla Miyamoto’ya Mario’nun atası sayılan, engelleri aşarak prensesi kurtarmaya dayanan, Jumpman adında bir oyun yaptırmayı planlıyorlardı. Hatta Miyamoto ile parasını sonradan vermek üzere anlaşmış ve yapım çalışmalarına da başlamışlardı. Şirket, Universal Stüdyoları’nın açtığı davayı kaybederse ne bu projeyi gerçekleştirebilecekti ne de piyasada kalabilecekti.

Nintendo iddiaları reddediyordu ancak durumları umutsuztu. Benzerlik barizdi ve basın da Universal Stüdyoları’nın yanındaydı. Ancak bütün bu akışı tersine çevirecek bir şey gerçekleşti. Nintendo, içinde Pepsi’nin de olduğu büyük markaların benzer davalarını kazanan John Kirby adındaki avukatla anlaştı.

1984 yılının Haziran ayında dava görülmeye başlandı. Sevimli görünüşünün altında kararlı ve zeki bir avukat barındıran Kirby, gözden kaçan bir detay fark etmişti. Universal Stüdyoları King Kong’u çekebilmek için karakterin yayın haklarını 1970’li yıllarda PKO Pictures adındaki bir firmadan almıştı. Ancak Kirby detaylı araştırmasıyla PKO Pictures’ın King Kong’un yayın haklarını orijinal yaratıcı Merian C. Cooper’den yalnızca kiraladığını ortaya çıkardı. Dolayısıyla Universal Stüdyoları daha hak iddia ettiği filmin yayın haklarına bile tamamen sahip değildi.

Juri sunulan kanıtlar karşısında ikna oldu ve Nintendo 1,5 milyon dolar tazminatın yanında 600 bin dolar yasal işlem bedeli kazandı. Bugünkü rakamla aşağı yukarı 5. 25 milyon dolara denk gelen bu para, Nintendo’nun yükselişine ivme kazandıracaktı.

Nintendo çalışkan avukat John Kirby’i de unutmadı. Gelen paradan 30 bin doları hemen kendisine taktim ettikten sonra şirket tarihinde önemli bir yer tutan Kirby adındaki karakteri de onun anısına yarattı.  Gördüğünüz gibi yıllardır çizgi filmlerde izlediğimiz, oyunlarda karşılaştığımız yukarıda görseli olan Kirby karakteri Avukat John Kirby’den geliyor.

KAYNAKLAR

Benim karşılaştığım makale.

Atıflar

Davaya İlişkin Bir Kaynak Daha

Konuyla ilgili akademik bir çalışma yapılmış(1) Yeni Zellanda’da farklı yaş ve modellerden araçlarla yapılan 1200’er kilometrelik sürüş deneyiminden sonra aracınızın az yakmasını sağlayan böylece hem karbon emisyonunu düşüren hem de kesenizi düşünen yollar bilimsel bir çabayla ortaya konmuş.

Çalışmaya göre, dönüşlerden; ani frenlerden, hızlanmalardan ne kadar kaçınırsanız yakıt tüketiminiz o kadar azalıyor. Benim 98 model Ford Ka ile başladığım Hyndai i20 ile devam ettiğim sürüş deneyimlerime göre de arabanın 2 ile 2,5 devir arasında kullanılması da yakıt tüketimini azaltıyor. Çalışma sonunda ortaya şöyle bir grafik çıkmış:

ARABANIN AZ YAKMASI İÇİN YAPILMASI GEREKENLER

Özetle internetteki paylaşımlara, kendi deneyimlerime ve akademik çalışmalara göre arabanın az yakması in yapılması gerekenler şöyle:

1. Agresif sürüşten ani hızlanma ve frenlemeden kaçınmak.
2. Arabayı 2 ile 2,5 devir arasında kullanmak.
3. Elektronik klimalı araçları seçmek (çünkü dereceyi ayarladığınızda araç o dereceye gelince klima gereksiz yere çalışmayacaktır.)
4. Çok ağır ve büyük araçlar almamak.
5. Düşük hacimli motor gücüne sahip araçları tercih etmek.

Burada bir açıklama getirmek isterim. 1.0 araçlardan artık çekinmemek gerekiyor. Teknoloji inanılmaz gelişti. Performans açısından hiçbir eksiklikleri olmadığını belirtmek isterim. Ancak uzun yolda düşük hacimleri yüzünden yakıt tüketiminin kent içindekine göre çok da düşmeyeceğini belirtmek lazım.

Bu arada artık LPG, Benzin ve Dizel motorlarda Volkswagen’in dizel motorları gibi birkaç istisna dışında genele vurunca çok büyük tasarruf farkları olduğunu düşünmüyorum. Söz gelimi LPG’nin litre ücreti ucuz olsa da bir litre LPG ile bir litre benzinle gittiğiniz yolun yarısını gidebiliyorsunuz. Dizel araçlar ise dizel akaryakıt diğer akaryakıtlara göre daha kalın olduğu için daha fazla bakım masrafı çıkarıyor ve gelecekte binek araçlarda dizelin kullanılmayacağı da bir gerçek. Almanya’da kimi kentlerde şehir merkezine girmeleri bile yasak.

En güzeli elektrikli araç. Aktarım organı az, kaybolan enerji yok. Yakıt tasarrufu var. Ucuz Karbon Emisyonu az. Şarj süreleri de kısaldı. İstasyon da artık çok. Mis gibi. He ülkemizde almak için paramız olsa bile hala erken mi erken o ayrı. Alacaksanız hibrit alın.

Belirtelim: Her ne kadar elektrikli araç almanın doğayı korumak için yeterli olduğu gibi bir algı pazarlansa da trafikteki tüm araçların elektrikli araçlara dönmesinin bile dünyadaki karbondioksit salınımını yüzde bir bile düşürmeye yetmediğini hatırlatmamız gerek.

Daha yaşanılabilir bir dünya için tüm yaşamı yeniden düzenlememiz gerekiyor. O büyük devletlerin imzalamıyorum diye ayak direttiği doğayı koruyan uluslararası sözleşmeleri seve seve imzalamaları gerekiyor.

İLGİNÇ BİLGİ

Akaryakıt sözcüğünü İsmet İnönü’nin bulduğunu biliyor muydunuz? Dile tohum böyle ekilir.

KAYNAKÇA 

(1) https://theconversation.com/climate-explained-does-your-driving-speed-make-any-difference-to-your-cars-emissions-140246