Bayram’da Kapadokya’ya yaptığımız günübirlik ama dolu dolu gezinin bir bölümünü içerikte bulacaksınız.

Gümüşler Manastırı’ndan bir fotoğraf.

Daha önce de dediğimiz gibi Kapadokya Niğde’den başlar. Bu yüzden Kapadokya turuna başlamak üzere ilk durağımız Niğde’de bulunan Gümüşler Manastırı! 

Gümüşler Manastırı, 1920’li yıllara kadar hizmet veren bir yapı ancak Lozan Antlaşması’ndan sonra Yunanistan’daki Türkler ve Türkiye’deki Rumlar zorunlu göçe tabi tutulunca unutuluyor. 

1962 yılında yeniden keşfediliyor. 1963 yılında restorasyon çalışmaları yapılıyor. 1973 yılında ise sit alanı ilan edilerek ziyarete açılıyor. 

Üç kilise ressamından birinin çizimi.

Gümüşler Manastırı’nda üç kilise ressamı çalışıyor. Bunu İsa figürlerinin ellerinden çıkarmak olanaklı. 

Tebessüm eden bir çizim

Hristiyanlık dinine baktığımızda Hz. İsa’nın ve Meryem’in genelde üzgün ya da mücadeleci bir tavırla sembolize edildiğini, çizildiğini görürüz. Fakat burada ilk defa Gümüşler Manastırı’nda çizilen tasvirin güldüğünü görüyoruz. Gümüşler Manastırı bu açıdan benzersiz. 

Gümüşler Manastırı’nın tepeden görünüşü

Kapadokya manastırlarını karakterize eden özellikler burada da var. Havalandırma delikleri, erzak saklama alanları, yeraltına inilen dar koridorlar, mutfaklar, davetsiz misafirlerden korunmak için üretilmiş teker biçimindeki taşlar.

Yola devam ediyoruz. Bir sonraki durak Derinkuyu. 

Derinkuyu

Derinkuyu Yeraltı şehrinin içinden bir fotoğraf.

Bu yeraltı şehrine binlerce yıllık bir yapı demek yanlış olmaz. Tarihinin nereye kadar gittiği bilinmiyor. Hititler döneminde kullanımda, Roma döneminde kullanımda, Selçuklular döneminde kullanımda. Her gelen uygarlık burayı biraz daha genişletmiş.

Kolay kazılabilen taş yapısı sayesinde inşa edilen bu yeraltı tünelinde mutfak, kilise, ahır ve bunun gibi alanlar bile var. Bütün özelliklerinden hareketle uzun süreli barında için kurulduğu anlaşılan bu yeraltı şehrinde halkın güvenliğini sağlamak için dar koridorlar ve bu koridorların kapanmasını sağlayacak silindir biçiminde özel kapılar kullanılmış.

Burada yaşamın nasıl bir şey olduğunu insan hayal etmekte zorlanıyor. Video oyunu meraklıları Assassin’s Creed’in Türkiye’de geçen oyunu Revelations’ı oynayarak tarihsel yanlışlarına rağmen Kapadokya’da bir yeraltı şehrinde yaşamanın nasıl bir şey olduğunu deneyimleyebilirler. 

Bunun yanında bu ilginç yapılar Gürsel Korat gibi önemli bir yazara Kapadokya dörtlemesi için de ilham kaynağı olmuştur. 

Uçhisar

Uçhisar Kalesi’nin girişi

Kapadokya bölgesinde üç önemli kale var. Bunlar Ortahisar, Uçhisar ve yönetim işlerinin idare edildiği Başhisar olarak biliniyor. Biz bu gezimizde yalnızca Uçhisar kalesini görüyoruz. Hem gözetleme hem de saklanma amaçlı kullanılan bu kaleye etraftaki mağaralardan ve evlerden gizli tüneller kazıldığı da ilginç bilgiler arasında.

Uçhisar Kalesi’nden çekilmiş bir manzara fotoğrafı.

Manzara gerçekten muhteşem. 

Kapadokya, Erciyes ve Hasandağı gibi dağların 60 milyon yıl önce püskürttüğü lav ve küllerin oluşturduğu yumuşak tabakaların milyonlarca yıl boyunca yağmur ve rüzgâr tarafından aşındırılmasıyla ortaya çıkmıştır. 

Yeryüzünde çok ender görülen benzersiz bir yapıya ve iklime sahiptir. 

Kapadokya’nın benzersiz yapısını geniş bir biçimde görebileceğiniz bir yol.

Güzel Atlar Diyarı olarak bilinen bu bölgenin benzersiz yapısını görmek için bu yol harika fırsatlar sunuyor.

Göreme Milli Parkı’ndan hemen önce gezip alışveriş yapabileceğiniz ve doğal bir biçimde peribacalarıyla buluşabileceğiniz bir alan.

Avanos

Çömlek yapımından bir kare

Burası çanak ve çömlek işiyle meşhur. Kızılırmak’ta biriken özel bir çamura biçim vererek ustaların elleriyle yaptıkları çanak ve çömlekler bugün hala değerini koruyor. Her ne kadar artık fabrikasyon üretime geçilse de binlerce yıldır süren el yapımı çanak ve çömlek geleneğini hala eskiden olduğu gibi deneyimlemeniz olanaklı.

Sallanan köprüden bir fotoğraf

Burada bir de sallanan köprü var. Ben hayatımda ilk defa bu köprüyü bu kadar kalabalık görüyorum. Etraf bayram dolayısıyla o kadar kalabalık ki geçişler polis kontrolünde gerçekleştiriliyor.

Kızılırmak ve etrafındaki park alanı

Çok pahalı olduğu için kimi kaynaklara göre senede 1 milyar dolar ciro bırakan balon turizmine dahil olamıyoruz. Hem çok pahalı hem de ben o saatte kalkamam. Bunun dışında Kapadokya asla bir güne sığdırılabilecek bir yer değil. Testi kebabı sunulan özel restoranları, benzersiz otelleri, milli parkları ve gece yaşamıyla bir haftada ancak tamamlanabilecek bir yer ama bu içerik de yarı gezi yazısı yarı günlük olarak bir fikir verir diye düşünüyorum. 

Ergenlik yıllarından itibaren çektiği fotoğrafları yerel basın kuruluşlarına satarak küçük telifler kazanmaya başlayan Frost’un 1988 yılında İstanbullu bir arkadaşıyla çıktığı yolculuk hayatını değiştirecek gelişmeyi hazırlamış. Yolculuk sonunda fotoğrafını yarışmaya yollayan Frost, SLR Photograph Magazine adlı derginin yarışmasında sürpriz bir birincilik elde etmiş. Yanlış çevirmediysem sonradan yarışmaya yalnızca üç kişinin katıldığını falan söylemişler ama önemsiz. Ödülü alan Frost bir sene sonraki Türkiye broşürünü hazırlama işini de kapmış.

Yardıra yardıra onlarca sergi açan, onlarca kitap çıkaran ve binlerce kopya satan bir adam haline gelen Lee Frost, dünyada adından sıkça söz ettiren biri konumunda şu an. Kendisinin son çalışması ise bir hayli ilginç.

Zamana teslim olmuş nesneleri ve mekanları fotoğraflayan abimizin “Zaman ve Kum” biçiminde de tarif edebileceğimiz büyülü ve sanki gerçeküstü bir perspektifi var.

İyi bakınmalar.

Yukarıdaki görselleri daha önce hakkında çok yazı yazdığımız Gürsel KORAT‘ın ilgisini çekeceğini düşündüğüm için ona da gösterdim hakikaten ilgisini çekti. O da zaman kavramına kafayı takmış bir insan.

ZAMANIN DİLDE GÖRÜNÜMLERİ

İnsan zamanı nasıl açıklayacağını bilemiyor aslında insanların sanal bir takım bölümlere ayırdıkları ve kendilerini düzenlemek için uydurdukları bir düzenek ancak derinden derine çok daha ilginç bir ilerleyişi var. Yani bu tanımın ve göreceliliğin dışında adı konulmamış bir işleyiş. Hayır burada kaderci bir yanıt vermeyeceğim ama tuhaf. Bir çeşit enerji gibi bir şey zaman akışı ve dalgası değişiyor sürekli olarak. Yaşamın gizemi de bu akış ve dalga içinde saklanıyor bence.

Zamanın dilde görünümleri de çok ilginç yalnızca şimdiki zaman kalıbı olan kabile dilleri var. Bu kabilelerde birbirini aldatmak çok yadırganmıyor. Çünkü düşünceyi ve anıyı bugüne taşıyacak bir dil kalıpları bir düşünce sistematikleri yok.

Zamanı ve dili çözen yaşamayı da çözer sevgili okurlar.

Televizyonlara çıkan eğitim araştırmacılarının dilinden düşmeyen PISA, OECD tarafından yapılıyor. OECD, temelleri ikinci dünya savaşı sonrasına dayanan, Marshall planından hareketle yakılıp yıkılan Avrupa’nın yeniden inşası için ülkelerin birbirlerinden fikir alabileceği, uluslararası projeler için kaynak yaratabileceği bir alan olması amacıyla kurulmuş bir topluluk. Türkiye’nin de kurucu üyeleri arasında bulunduğu 35 ülkeden meydana geliyor. OECD, duyulan ihtiyaç üzerine 2000 yılında Türkçe açılımı Uluslararası Öğrenci Değerlendirme Programı olan PISA sınavını ortaya çıkarıyor ve PISA 2000 yılından beri üçer yılık aralarla hem OECD ülkelerine hem de OECD üyesi olmayan ülkelere uygulanmaya devam ediyor.

2015 senesinde 35’i OECD ülkesi olmak üzere dünya ekonomisinin %90’ını oluşturan toplam 72 ülkeye uygulanan PISA temel olarak Fen, Matematik ve Okuma Becerilerini ölçüyor.

Biz elimizdeki son rapor olan 2015 raporuna göre alanımızdan hareketle yalnızca Okuma Becerileri istatistiklerini ortaya koyacak ve üzerine birtakım yorumlar yapacağız.

Okuma Becerileri alanında Türkiye’nin 2015 yılında gerçekleştirilen PISA’dan aldığı puan 428. Tüm ülkelerin ortalaması ise 460. Türkiye okuma becerileri açısından geçtik OECD ülkelerini tüm ülkelerin ortalamasından dahi 32 puan aşağıda. Yalnızca Dominik Cumhuriyeti, Makedonya, Cezayir, Kosova ve Lübnan’dan daha iyiyiz.

Kaynak [1]

İlginç bir farklılık ise kızların hem dünya genelinde hem de Türkiye’de Erkeklerden daha iyi okuma becerilerine sahip oluşu. İlkokuldan beri hatırladığımız üzere bu her zaman daha çalışkan olan kızlar ileride ne kadar hayata katılıyor gelecekte ne gibi mesleklerle uğraşıyor orasını bilemeyeceğiz(!) Bu dünyanın ortak bir problemi sanırım.

Yalnız önceki uygulamalara baktığımız zaman istatistiksel olarak kızlar lehine anlamlı olan farkın 2015 uygulamasında daha da azaldığını görüyoruz.

PISA okuma yazma becerisini yeterlik düzeylerine göre yediye ayırmış;

1b Düzeyi: Bu düzeydeki okur basit metinlerdeki bir bilgiyi algılayabilir ve birbirine yakın bilgiler arasında basit ilişkiler kurabilir.

1a Düzeyi: Okur, metinde açıkça ifade edilen bir ya da daha fazla bağımsız bilgiyi bulabilir.

2.Düzey: Bu düzeydeki öğrenciler birçok duruma karşı gelebilecek ya da çıkarımda bulunabileceği bir bilgiyi ya da daha fazla bilgiyi metinde bulabilir.

3.Düzey: Bu düzeydeki öğrenciler çoklu durumlara karşılık gelebilecek bilgiler arasındaki ilişkiyi belirler ve bazı durumlarda bu ilişkiyi tanımlar. Metnin ana fikrini belirleyebilir.

4.Düzey: Bu düzeydeki öğrenciler metne yerleştirilmiş bilgileri belirleyebilir ve gerekli olan bilgilere karar vererek metni düzenleyebilir.

5.Düzey: Özel bilgilere dikkat çekerek eleştirel bir değerlendirme yapabilir ve hipotez kurabilir. Aşina olmadıkları bağlamları ayrıntılarıyla anlayabilir.

6.Düzey: Detaylı bir şekilde benzerlikleri ve farklılıkları bulabilir ve çıkarımlarda bulunabilir. Alışılagelmiş konular dışındaki metinler üzerine eleştirel okumalar yapabilir. Önemli bilgilerin olduğu, metin içerisinde açıkça ifade edilmemiş kavramlarla başa çıkabilir ve soyut kavramları yorumlayabilir.

Bu konudaki istatistik çarpıcı sevgili okur. OECD üyesi ülkelerin ortalaması, 4. 5. ve 6. düzeydeki öğrenci oranları %29-30 civarındayken Türkiye’nin 4. 5. ve 6. düzeyde okuma becerisine sahip olan öğrenci oranı %6 civarında. Yalnızca 6. düzeydeki öğrenci seviyemiz ise %0. Yani yok. Eğitimde gerçek sıfır olmaz ama bu sonuç fikir vermesi açısından inanılmaz çarpıcı bir durum. Bana inanmayan gidip resmi kaynakları da inceleyebilir. Aha aşağıda tablosu:

Kaynak[1]

Türkiye’nin geçmiş yıllardaki sınav sonuçlarına baktığımızda geriye gittiğini görüyoruz. Biz çocuklara okuma yazmayı öğretmişiz, bilgi edinmek için dahi olsun okuma yazma biliyorlar. Kelimeleri birbirlerine çatarak bir okuma yapabiliyorlar ama o kadar. Başka hiçbir şey öğretmemişiz.

Peki ne yapmamız gerekir?

Demokratik bir toplum yaratmanın en önemli yollarından biri sorgulayabilen bireyler yetiştirmekten geçer. Kapitalizmin dayattığı üzere sadece tuşa basmayı öğreten bir eğitim sistemi değil; tuşun işleyişini kavratan bir eğitim sistemine ihtiyacımız var. Bunun için yapmamız gereken ilk şey çocuklarımızın okuma alışkanlıklarını değiştirmek. Okur yazar, düşünebilen kararlarını özgürce veren bir nesil ortaya çıkarmak.

Peki bu nasıl mümkün olacak?

Söyleyeceklerime kulak verin değerli okurlar, böyle egoist egoist yazmak istemiyorum ama hakikaten okuyup bilgilendim. Cidden söyleyeceklerime kulak verin. Öncelikle ilkokul, ortaokul ve lise dönemini kapsayan bütünleşik bir Türkçe ve Edebiyat öğretimi programı yapmamız gerekiyor. Çocukları onların dünyasına seslenen metinlerle karşılaştırmamız gerekiyor. Çocuklara nitelikli metinler vermediğimiz için okumaktan vazgeçiyorlar. Dilimizin yetkin örneklerini temsil eden harika çocuk kitaplarımız var. Gülten Dayıoğlu’nun, Gürsel Korat’ın, Fazıl Hüsnü Dağlarca’nın, Yalvaç Ural’ın, Sevim Ak’ın Ülkü Tamer’in çocuk eserleriyle karşılaştırmamız gerekiyor.

Dil dersleri geleneksel sınıflarda işlenmemeli.

Bu iş için özel olarak tasarlanmış dil derslikleri kullanılmalı. Bu dersliklerde bir soyunma kabini, küçük bir sahne, yansı, kütüphane, fotokopi makinesi, kamera, v.b. araçlar yer almalı. Duvarlarında sanatçıların çizdiği nitelikli karikatürler, tablolar, yazarların ve çizerlerin fotoğrafları yer almalı. İlgisini çeken için aşağıya Dil Dersliği’nin bir planını bırakıyorum:

Kaynak[2]

Devam ediyorum sevgili okur, Çocuk Kütüphaneleri kurulmalı ama bunlar özenle hazırlanmalı 2 yaşındaki çocukların gelip eğlenebileceği onların boyuna uygun kütüphanelerin yer aldığı, annelerin ve babaların birbirleriyle sohbet etmesine imkan veren, yerleri halıyla kaplı, rahat kanepelerin olduğu özel tasarlanmış kütüphaneler… Aha aşağıdaki gibi kütüphaneler kurulmalı:

East Rochester Public Library

East Rochester Public Library 2

DiMenna Childeren’s History Museum

Aah ah sevgili okur, izin verilirse benim güzel ülkemin harika çocukları olacak ama izin verilmiyor galiba.

İzin verilmediğini nereden mi biliyorum?

Aşağıdaki görsel 1998 yılında Cumhuriyet Gazetesi’nde yayımlanmış bir makaleye ait. Öğretmen ve edebiyatçı duyarlığıyla yıllarca süren emekle hazırlanmış bir Türkçe ve edebiyat öğretim programından bahsediyor. Aslında izlenmesi gereken yol, yapılması gereken işler çoktan ortaya konmuş durumda ama iş ne zaman eyleme geliyor birileri bunun önüne taş koyuyor. Ben başka bir yorum yapamıyorum. Aşağıdaki makalede yer alan program nerede? Milli Eğitim Bakanlığı’na başvursak arşivlerinde görebilir miyiz acaba?

SON NOTLAR

İki notum daha var sevgili okur, derse iyi hazırlanmak kıstasını görmezden gelirsek görece harika öğretmenler yetiştirdiğimizi söylemek mümkün.  Tablosu aşağıda:

Kaynak[1]

KPSS, ÖABT, Mülakat, Sözleşme v.b. olumsuz durumlara rağmen bu sevindirici.

İkinci notum ise okulda derslere ayrılan süre ile ilgili. Dünyanın bütün ülkelerinde çocukların okulda geçirdiği süre 24 saat ila 26 saat arasında bir şey. Yani neredeyse aynı ancak eğitimde ileri gitmiş sermayeye aktif katılım sağlayan ülkelerin, ortalama bu 25 saatin yalnızca 12’sini 13’ünü derse ayırdığını, geri kalan vakitte etkinlikler ve oyunlarla meşgul olduğunu görüyoruz. Bizde ise 26 saatin 24,5’uğu derslere ayrılmış durumda ne yazık ki! Bunun da düzelmesi lazım.

Kaynak[1]

Kendine iyi bak sevgili okur. Bir diğer bilgi dolu blog yazısında görüşmek üzere.

KAYNAKLAR

[1] http://odsgm.meb.gov.tr/test/analizler/docs/PISA/PISA2015_Ulusal_Rapor.pdf

[2] Sever, Sedat. (2008). “Eğitimde ve Bilimde Türkçe Eğitimi”, Cumhuriyetimizin Kuruluş Felsefesinin Öngördüğü Eğitim-bildiriler. Malaty: İnönü Üniversitesi Matbaası. S435-471.

Acaba Gürsel KORAT’ın yirmi sene öncesine dönmesinde zaman bulguları etki etti mi? Bir yazar, geçmişteki bir metninde neyi arar? Ya da neden yıllar sonra bu iki kitabının birbirinden ayrı durmaması gerektiğine karar verir ve Dalgın Dağlar adı altında birleştirir? Birleştirmesi, geçmişte ayrı kaldığı gerçeğini değiştirecek midir? Yazar, geçmişe müdahale mi etmek istemektedir? 

Tarih ve talih… Mehmed Uzun, Yitik Bir Aşkın Gölgesi‘nde hayattaki en önemli şeyin tarih ve talih olduğunu söyler. Gürsel KORAT, ileri bir tarihte, geçmişte yaşadığı yere dönüp eskiyi hissetmek ister. Eskiyi incelemek, kişisel tarihini ve geçmişini öğrenmek, belki yeniye dair yeni kararlar vermek. Ancak insanın kendi geçmişini kendi dışına çıkıp, dışarıdan bakıp inceleyemeyeceğini anlar. Açıkçası tarih biraz talihimize kalmıştır. 

Bu kente çocukluğumun duygularıyla bağlı olduğumu bilmesem, gördüğüm her şeyi tanımasam, bir gezgin rahatlığıyla burçlarda oturmam kolay olurdu. Ama rahat değildim. İnsan kendi yurdunun gezgini olamıyor. Eğer orayı keşfe gelirse, kendini keşfediyor. İzleyen değil, izlenen oluyor – Sayfa 10 (Kum Harcı öyküsünden) 

Zaman ve Mekan

Zaman ve mekan konusunda kafamı bulandıran Gürsel KORAT, Dalgın Dağlar adlı kitabında mekanda çıktığı ancak aslında zamanda yapmak istediği yolculuğu şöyle anlatıyor: 

Şehir tüm eski anılarıyla beni kurcalasa da buralarda hiç yaşamamış gibiydim. Anılarımla yanlış yerde yüzleştiğim duygusu içindeydim. İki gün boyunca bağ evlerinde, câmilerde, medreselerde ve sokaklarda sınamadığım çocukluk anısı kalmadı; hayır, burası önceden yaşadığım bir yere benzemiyordu. Duygularımın kaynağı olan mahallelere gittim: boşunaydı. – Sayfa 10 (Kum Harcı öyküsünden) 

Gürsel KORAT, Dalgın Dağlar da yerleri keşfediyor. Geçmişi değiştiremiyor, geleceği bilemiyor, bugün de elinden kayıp gidiyor, ne yaparsa yapsın zamana yenilmekten kurtulamıyor ancak insanın zamana kazıdığı ve zamandan öç alırcasına keşfettiği bir fikrin peşine düşüyor. Nesnelerin ve yerlerin hikayesini anlatıyor. Çünkü nesne zamana direniyor, insan nesneye şekil veriyor ve onu zamana mıh gibi çakıyor. 

Kente üç kemerli kapıdan giriliyor. Surların içinde amfiteatr, garnizon, saray, evler, ağıllar vardır. Başmimar Kardones depremde çatlayan burçları inceliyor. Burayı sağlamlaştırmak için ne boyutta kurşun perçinler döküleceğine karar verdikten sonra kırmızı pelerinini savura savura aşağı iniyor ve dökümevinden içeri giriyor. Dökümevinin yüksek sıcağında, körük başındakiler ve bakır alaşımını kepçelere aktaranlar, alışkın hareketlerle çalışıyorlar. Eusebius, kardeşinin geldiğinin henüz farkında değil; Apollon’a adanmış bir sikkenin kalıbını işliyor. Sikkenin bir yüzüne Apollon’un ayağını bastığı yerde bittiği varsayılan ayçiçeği motifinin basılacağını görebiliyor; öbür yüzüne de Sezar’ın portresi. Kardones’in öncelike körük başındaki kadınsı, parlak delikanlıyla ilgili olduğu anlaşılıyor; oğlanın ona gülümseyişinden aralarındaki tanışıklık seziliyor ve körüğün ritmi aksıyor Esusebius homurdanıyor, başını kaldırınca Kardones’i görüyor. – Sayfa 12 (Kum Harcı öyküsünden) 

ÇALIŞKAN YAZAR

Korat’ın mekanı anlattığı yukarıdaki pasaj hikayecinin çalışkan olursa neler yapabileceğini de ortaya koyar nitelikte.

Bu ne demek? Günümüzde şehir yazınının çoğaldığını, belirsiz şeyler anlatan gündelik metinlerin arttığını görüyoruz. Bildiğimiz yerler, bildiğimiz duygular, bildiğimiz şekillerde tekrar tekrar anlatılıyor. Ancak çalışkan anlatıcı bir mekan anlatmak istediği vakit önce bu mekanın hangi zamanını anlatacağını buluyor. Sonra dönemi araştırmaya başlıyor. Söz gelimi bir kaleyi anlatacaksa ilkel bir mimar kadar inşaat öğreniyor. Mekanı kendi diliyle yeniden yaratıyor ve karşımıza yepyeni bir atmosfer koyuyor. Dolayısıyla okur da belki yıllardır yakınından geçip gittiği bu mekanlara yeniden uzaktan bakma fırsatı elde ediyor, zamanın dışına çıkamıyor belki ama mekandan ve zamandan münezzeh bambaşka bir dünyaya merhaba diyor. Yazar, gerçek dünyada yeni bir düzlem yeni bir atmosfer kuruyor. Bazı şeylerin insanlığın başlangıcından beri değişmediğini de kavratıyor ama… Söz gelimi: 

Demirci Hüseyin yalnızdı, içedönüktü ve yalnızca çocuklarla iyi anlaşırdı. Onlara oyuncaklar yapar, masallar anlatırdı. O andaki haliyle, eski bir zamana takılıp kalmış, koca gövdeli bir çocuğu andırırdı.  – Sayfa 15 (Kum Harcı öyküsünden) 

Dediği zaman, naif insanların tarihin her döneminde, dünyanın her yerinde olduğunu okura sezdiriyor. Dolayısıyla kötü insanların da var olduğunu… Gürsel KORAT’ı okurken kimi zaman onu kaderci buluyoruz, kimi zaman kaderi etken bir nesne gibi eline alıp zamanla büküp değiştirdiğini, bazen insanın binlerce yıldır aynı olduğunu, aynı şeyleri düşünüp durduğunu, bazense çok değiştiğini…  

KADERCİ Mİ?

Ayak izlerimin bulunduğu yere ulaştım: Minicik bir naylon ayakkabının betona basılmış mührü öylece duruyor, yanına bir de tarih atılmış: 1963. Babamın bilek hareketleri. Hemen diz çöküp o elin zamanda bıraktığı hareketi yineledim, rakamların üzerinde parmağımla dolaştım, 1963 yazdım, gözlerim doldu. – Sayfa 16 (Kum Harcı öyküsünden) 

İnsan yalnızca zamanla yoğrulmuş bir varlık. Anıları, tarihleri, doğum günleri, yıl dönümleri, giden insanları, kaybettiğimiz güzellikleri, kazandığımız muazzam şeyleri hep zamanla biçimliyoruz. Hepsi zamanın alıp verdiği şeyler. Başarı, başarısızlık, mutlu son, hazin final, hepsi dinamik ve anlamına zamanın karar verdiği kavramlar. Bugün felaket addettiğimiz şey yarın başımıza geldiği için minnettar olduğumuz bir şeye dönebiliyor.  

O sırada ben, körükçünün acı sonunu defterime öyle yazmasam, Hüseyin’in sonunun başka türlü olabileceğini düşünüyordum. Suçluluk duydum. ama neden böyle olsundu, insan belki de seziyor dedim; bazı insanların ölüm biçimini sezmediğimiz ne malumdu? – Sayfa17 -18 (Kum Harcı öyküsünden) 

KORAT’IN İLGİNÇ ANLATICI KEŞİFLERİ

Gürsel KORAT‘ın ilginç anlatıcı değişiklikleriyle bu kitabında da karşılaşıyoruz. Kendisiyle tanıştığımdan beri, hikâye metninin klişe anlatıcısından sıkıldığını ve bunu değiştirmek için ne yapması gerektiğini araştırıp durduğunu hissediyorum. Sonra tekrar zaman ve bellek konusundaki çözemediği ancak her seferinde onlarca farklı açıdan onlarca yeni soruyu sorup cevapladığını: 

Her bellek gibi acımasız, açık sözlü ve tarafsızsın. – Sayfa 20 (Kum Harcı öyküsünden)

GEÇMİŞ, GELECEK, BUGÜN

Korat’ın Rüya Körü adlı kitabındaki deyimiyle insan geçmişi geçmişteyken anlayamaz, geleceği de bilemez. Dolayısıyla kararlarını hep sınırlı bir şimdiki zaman bilgisiyle verir. Aslında sonsuz bir şimdiki zamanda yaşarız ya da şimdiki zaman diye bir şey yoktur ve yalnızca geçmiş ve gelecek vardır. Bu yazıyı yazdım ve bir harf öncesi geçmişte kaldı. Şimdi yazdım ve hemen az sonra yazacağım a harfi de aslında gelecekte. Arada bir zaman dilimi olduğundan emin değilim. 

Tarihsiz, geleceksiz bir bakışla görürüz karşımızdakini; duygudan arınmış taş gibi bir bakıştır bu. – Sayfa 20(Kum Harcı öyküsünden) 

“Geçip giden zamana dokunamayız,” dedi, “ama belki kalıntıları bize bir şeyler söyler.” Sayfa 23(Kum Harcı öyküsünden)

Duygularımızın tamamı zamanla kazandığımız tecrübelere bağlıdır. Olumlu ya da olumsuz bütün duygularımız yaşadıklarımızla ilgilidir.  Söz gelimi aşağıdaki pasajda anlatılan duygu, okura yaşanan olayı sanal bir deneyimleme fırsatı verir ancak benim anlattığı duyguyu daha iyi tanımam için birkaç arkadaşımı geride bırakıp yaş aldıktan sonra onunla tekrar buluşmam gerekir. Yeniden okumak ve zamanın ilerlemesini beklemek de belki bu yüzden önemlidir. 

Besime, çocukluk arkadaşını bir süre süzdü, “Ne kadar da müzedeki eşyalara benziyorsun.” Dedi. “Tıpkı, kırık bir Hitit testisi gibisin.” Sayfa 23 (Kum Harcı öyküsünden)

KİMİ YAZARLAR SİZİNLE DAHA ÇOK KONUŞUR

Kimi yazarların yazdığı yazılar herkesle konuşur ancak bazen sizinle daha çok konuşur. Seçtiği kelimeler sanki direk size sesleniyor gibidir. Ya da aşık olduğunuz kadını/adamı düşün. Herkesle konuşuyordur ama sanki sizinle daha çok konuşur. Aşağıdaki pasaj da bununla ilgili: 

Ömer bu benzetmeyi yalnızca kendisinin kullandığını sanıyordu. Afalladı ve atak yapma gereği duydu. – Sayfa 24(Kum Harcı öyküsünden) 

Dil sayesinde düşünce ortaklığını kader ortaklığı duyumsarız, ilginç sürprizlerle karşılaşırız. Belirli sözcüklerin sadece belirli insanları etkilediğini görürüz. 

Erkekler, kucaklanma olasılığı bulunan bir kadın vücudu karşısında sabırlı ve anlayışlıdır. – Sayfa 24 (Kum Harcı öyküsünden) 

Ancak bütün bu etkileyici sözcükleri duymak için sevdiğiniz yazarın kitabını, karşınıza çıkacak adamı/kadını ya da arkadaşı beklemek zorundayızdır. Her şey zamanında olur. Rötarlı kalkan tren de zamanına kalkmıştır garından, vaktinden önce öten horoz da zamanında ötmüştür kümesinden. Acele etmeden, sabrederek zamanı ilerletmeyi, ona müdahale etmeyi başarabiliriz. Bunun için yavaş yavaş küçük bir çocuğun simiti ısırışı gibi umursamaz ve sadece simitin tadını çıkarak yaşamayı öğrenmemiz gerekir.  

NOT: Yemin ediyorum yazının devamı gelecek. 

Daha önce hiç karşılaşmadığımız bir anlatım biçimi kullanmış yazar kitabında. Ama bu etkileyici husustan önce biraz konudan bahsetmek isterim:

1300’lü yıllarda Niğde’de, kadılık, sarraflık ve aynı zamanda şehrin imamlığını yapan Nizamüddin Dara adında bir şeyh vardır.  Şehrin önde gelenlerinden olan bu şeyh, kendisiyle birlikte şehri de bir büyük felakete sürükleyeceğini bilmez. Bakmayın adı geçen karakterin sıfatlarının azametine. Şeyh Nizamüddin Dara, aslında kendisi de şaşırmaktadır bu sıfatlara nasıl eriştiğine. Dara’nın iki erkek evladı, üç karısı, bir çok da torunu vardır. Küçük yaşta köle olarak getirilen Fazıla ve Şeyh’in hizmetkarı Mihri ile beraber hepsi şehrin en görkemli evlerinden birinde yaşamaktadır. Asıl bomba şeyhin eşcinsel olmasıdır. Yazar, benim hiç duymadığım bir tabir kullanır bunun için: Ersever. Bu eşcinsellik mevzusu açısından Mihri karakteri şeyhin kara kutusudur ve zamanında o da nasibini almıştır Ersever Şeyh’ten. Hatta babasını Mihri’ye sahip olurken gören oğlu Nureddin bu yüzden bir ömür boyu düşman kesilecektir öz babasına. He bu düşmanlık ise Dara’nın sonunu hazırlayan etmenlerden olacaktır sonunda(kurgu zincir gibi birbirine örülmüş sevgili okur).

Dara, öldükten sonra kendisi yerine geçecek evladının kendisine düşmanlık besleyen bu oğlu Nureddin olmasını arzulamaktadır; lakin hiç sevemediği oğlu Mesud geleneğini sürdürecek gibi durmaktadır. Nureddin ise Dara’nın düşmanı, türlü otlardan şifalar yapan Şeyh Mahmud’un yanında çırak olmayı seçecektir. Hem dünyalar güzeli besleme Fazıla ile Nureddin’in birbirlerine tutulması ve Şeyh’in sırf oğluna ceza olsun diye Fazıla’yı evlatlık edinmesi de bu düşmanlığı artıran gelişmelerden olacaktır. Zannetme ki her şey bu kadar sevgili okur. Bu sadece giriş, hikaye Şeyh’e uzaklardan selam gönderen her yerde kaçak yaşayan ve şeytanın yansıması kabul eden Zembilli İshak’ın şehre gelmesiyle başlayacaktır. Zembilli İshak, Dara’yı aşkından çılgın edecek bütün Niğde’yi birbirine katacaktır.

Anlatım Biçimi

Gelelim anlatım biçimi ne, beni okurken sarsan nice husus var kitapta. Örneğin anlatıcının kimliği. Yazar okuyana anlatıcının kimliğini uzun süre sezdirmiyor. Bir anlatıcı bir de anlatılanları yazan var. İlginç bir anlatıcı denemesi. Sonradan anlaşılıyor ki anlatan, babasının hiç sevmediği ve etrafına sürekli bile isteye yalan söyleyen Mesud. Mesud’un anlattıklarını ise yazan evin sessiz kara kutusu Mihri.

“Bir baba oğlunu sevmediğini anlarsa olsa olsa içinde bir yer sızlar; fakat bir oğul babasını sevmediğini fark ederse acıma duygusunu yitirir.”

Yukarıdaki pasajı söyleyen kimliğini gizleyen Mesud mesela… Romanda ağır şekilde baba oğul ilişkisi de ele alınmış ama daha ağır ele alınan ise şeyhin aranan erkek güzeli Zembilli İshak’ a duyduğu aşk ve bunun uğruna göze aldığı şeyler tabi.

YORUM: Yine Doğdu Tanyıldızı romanının temelini Mevlana ve Şems ilişkisi oluşturuyor olabilir. Altını çiziyorum olabilir. Zira romanda Nizamüddin ve Zembilli İshak din, evren gibi konularda derin konuşmalar yapıyor. İshak bu zevk düşkünü, mevkisini hak etmeyen şeyhi bedeniyle zaten avcuna almış gerçi…

Henüz okumamışsanız tavsiyemdir alın okuyun…

EDİTÖRÜN YORUMU: Gürsel Korat ‘la gerçek yaşamda da tanışmış biri olarak(editör burada metnin başına gönderimde bulunuyor) ehehehe 🙂 Gürsel Korat’a sordum. Ersever bizzat Gürsel Korat’ın bulduğu bir sözcük. Gürsel Korat geçmiş kurgusuna kendi yarattığı deyişler, sözcükler ve şiirler eklemekle bizzat uğraşıyor.

Korat’a göre aşkın eşcinsel olanının osunun busunun önemi olmadığını sadece aşk fikrinin önemi olduğunu eklememe gerek yok.

Onun dışında Mevlana Şems kısmını hiç karıştırma. Özelden anlatayım(Çok havalı bir editör notu ekledim yemin ederim).

Sonra… Sonrası yoktur. Her şey orada başlamadan biter.

Edebiyata ilgisi olmayanların pek anlayacağı cinsten bir ad da değildir bu; Görenler bu kitabı rüya tabirleri bile zannedebilir, peki ya ilgisi olanlar…

Belki geleceği gören bir Stefanos ya da geçmişi bilen (çapkın) bir Andronikos değilim ama benim de rüyalar ve gerçek hayat arasında ince bir bağım var. İşte bu yüzden Rüya Körü’nü duyduğum anda kendimi bir rüyanın içinde buldum.

Rüya’ya Toros dağlarında başladık. Selçuklu ve Bizans’ın loş koridorlarına doğru yol alırken kurgu bir girdap gibi sizi içine çekmekten hiç bıkmıyor. Önce pembemsi bir renk canlanıyor gözünüzde sonra yumuşak geçişlerle loş tonlar birbirini takip ediyor.

Stefanos’un geleceği rüyalarında görmesi Andronikos ve Manuil’de olduğu gibi bende de heyecan uyandırdı. Acaba bu sefer ne görecek diye meraktan hızlı hızlı geçiyor insan sayfaları Stefanos’u bir an önce uykuya yatırmak için. Sonra Stefanos’la birlikte rüyaları yorumlamaya çalışıyoruz. Manuil, Stefanos’u rüyalarını anlatması için sıkıştırırken “Sakın anlatma!” diye fısıldamadan edemiyor insan. Çünkü daha ilk dakikada anlıyoruz ki kimse menfaatsiz yanaşmıyor Stefanos’a.

ENTRİKALAR

Eğer bir loşluktan ya da Bizans’tan bahsediyorsak olmazsa olmaz, entrikalardır: Aşk entrikaları… Çok yoğun olmasa da Rüya Körü’nde bu tür durumlarla karşılaşmamız mümkün. Nefsine hakim olmak istemeyen Andronikos ve kendini Andronikos’un kollarına bırakmaktan alıkoyamayan Stefanos’un kadınları insanın canını sıkmıyor değil. Andronikos’un üzerini karalamamak için zor tutuyor insan kendini.

Sırf geleceği gördüğü için başına gelmedik kalmayan, hayatı ve rüyaları ona getiren uykuya zaman zaman başkaldıran ancak bir taraftan da kendi acizliğini kabullenmiş bir adam görüntüsü çizen Stefanos’un: “Kader yaşayacaklarımız değil; yaşadıklarımızdır!” sözü de çizdiği aciz görüntüyü çürütmekte oldukça başarılı.

Gürsel Korat asimetrik bir kurguyla okurların karşısına çıkmış. Ancak değinmek istediğim bir husus var: Kendinizi tam kitaba kaptırdım derken zihninizi bir isim karmaşasının içinde bulabilirsiniz. “Acaba bu kimdi?” ya da “Burası neresiydi?” gibi sorularla sıkça geri dönüşler yapabilir veya kitabın son kısmındaki Yer Adları sözlüğüne  bakmak zorunda kalabilirsiniz. Esasında bunu bir kusur olarak değil yazarın küçük bir isim ve kavram karmaşası yaratarak romanda bahsi geçen dönemin kargaşasına atıfta bulunma olarak düşünebiliriz. Bu durumu yazarın tarzına bağlamak yerindedir. Dünya çapındaki bazı yazarların eserlerinde de böyle durumlarla karşılaşmak mümkündür. Örneğin Gabriel Garcia Marquez’in Yüzyıllık Yalnızlığı’nı okumak için azımsanamayacak sayıda okurun soyağacı çıkardığını hep duyarız. Nobel Edebiyat ödüllü tek yazarımız olan Orhan Pamuk’un Kafamda Bir Tuhaflık Var romanının son kısmında yazarın biz okurlar için hazırladığı soyağacı haritasını da unutmamak gerekir. Verdiğimiz bu örnekler de söz konusu durumu kusur kavramından epeyce uzaklaştırmaktadır.

SON YORUM

Aşk, güç savaşı, tuzaklar, planlar, akıl oyunları… Rüya Körü’nde bunların hepsini bulmak mümkün ancak kitapta bunlardan daha öte, daha önemli başka bir şey var. Kurgunun da önünde olan bir şey: Mizansen… Yazar, Öyle bir mizansen yaratmış ki satırların arasına Anadolu’nun taşının toprağının kokusu öylesine sinmiş ki sırtınızda çantanız, boynunuzda mataranız, başınızda şapkanız; ayak sesleriniz antik tiyatronun duvar taşlarına çarpıp size geri geliyor. Birkaç adımdan sonra bir yemek masasında balık, kırmızı şarap ve birkaç dilim ekmekle kendinize el sallarken yakalıyorsunuz bilincinizi.

Sona doğru yaklaşırken tıpkı rüyalarda olduğu gibi anlam veremediğimiz bir şekle bürünüyor roman. Sayfalar alacak gelişmelerin sadece bir paragrafa sığdırıldığını hayretle görüyoruz. Küçük bir kız çocuğunun sesini duyuyoruz. “Bu kimdi?” demeye kalmadan Gürsel KORAT ın “Günaydın!” dediğini duyuyoruz. Narkozla bayıltılan hastayı ayıltan bir doktorun edası var bu günaydında.

Türk Edebiyatı’nın ikinci bir Oğuz Atay vakası yaşamaması ve yarı saklı olan bu mücevherimizin bir an önce açığa çıkarılması tek temennim.

Sana da günaydın üstad!

Lisede millet sevişgenlikte sınır tanımazken, kız arkadaşlarıyla kafeden bilardoya, bilardodan sinemaya(tesis yetersizliğinden) gezerken; ben kitap okumak için okuldan kaçan bir tiptim. Bakın bununla asla övünmüyorum: İmkanın varsa yaşayacaksın okumak ve varsayımlarla uğraşmak sonraki iş. Zaten bütün bu okuma ve yazma durumlarını anlamlı kılan önemli şey tecrübe, o da yaşamakla mümkün. Gerçi yalnız ya da aykırı bir tip falan da değildim. Kendi çapımda popüler bile sayılabilirdim ama garipti işte yahu. Kimi lise yıllarını asla unutamaz. Ben dönmek bile istemem.

İşte bu yıllarda doğru zamanda okunmayan bir romanın(erken girişilen bir hikayenin) zehirleyici olabileceğini keşfetmiş ancak buna rağmen; Yabancılaşmış karakterlerle dolu, kimlik bunalımlarıyla tanımlanan tiplerin olduğu romanların bir listesini çıkarmaya başlamıştım. K Dergi’nin üslubu, süslü dili, ağdalı vıcık vıcıktı belki ama dünya edebiyatından bir sürü örnek buluyordum.

Kimini okuyamasam da; Kafası atmış, hassasiyetleri hayatın zorbalığına dayanamayan, neredeyse dünyadan kopmuş kişilerle dolu anlatıların listesi büyüdükçe büyüyordu. Robert Musil’in Niteliksiz Adam’ı, Yusuf Atılgan’ın Aylak Adam’ı, Oğuz Atay’ın Tutunamayanlar’ı, Saul Bellow’un Boşlukta Sallanan Adam ’ı haklarında duyduklarıma göre kafadan giriyordu listeye. O zamanlar internetten kitap sipariş olayına da tam giremediğimden Niğde’deki tek sahafta bulabildiğim, Oğuz Atay ve Aylak Adam’la idare ediyor, il dışına çıkınca da Sartre’ın Akıl Çağı, Bulantı ve İş İşten Geçtisi’ni falan alıp anlamaya çalışıyor; Hem kendi edebiyatımdan hem de modern edebiyattan bir haber yolumu arıyordum.

BOŞLUKTA SALLANAN ADAM İLK TANIŞMA

Üniversite’nin ortalarına doğru adam akıllı kafamın rahatlamasıyla oradan buradan takılan bir herifken okur zevki denilen şeyi yavaş yavaş yerleştirmeye başlamış ve Gabriel Garcia Marquez’ler, Edgar Allan Poe’lar, Gürsel Korat’lar, Filiz Özdem’ler Yaşar Kemal’lerle tanışmıştım. Derken gene Niğde’de o tek sahafın ara raflarından birinde liseden beri bildiğim ancak bir türlü almanın kısmet olmadığı Boşlukta Sallanan Adam ’ı gördüm. Aldım ve resmen yedim.

Aynı romanla Pulitzer Ödülü’nden sonra Nobel Edebiyat Ödülü’nü de alan ve evrenin en özgün yazarlarından biri olarak kabul edilen Saul Bellow’un enteresan kurgu akışının yarattığı karakterlerin etkisinde kaldım. Yoğun ve sarsıcı yapıtlar okuyunca dağıldığım için bugün Boşlukta Sallanan Adam ya da hikaye içindeki fikirler üzerine yazı yazamayacağım. Bu kadar vurucu bir eser için bunu yapmaya cesaret edemiyorum. Onun yerine size -hap gibi pasajlar yayımlamayı sevmesem de- altını çizdiğim yerlerden yorumsuz olarak iki üç parçalık bir seçki paylaşacağım sevgili okuyucu.

ALINTILAR

Doğal olan her şeyi hesaba katmak gerektiğini görmeye başlamıştım. Çürümüşlük dahil. Gerçeklere bağlı kalmam gerekiyordu ve çürümüşlük bu gerçeklerden biriydi. – Syf 41

Meslek kazandırmayan okullar orta sınıfın ancak karşılayabildiği bir eğitimdi. Başarısızlıkla sonuçlanacak bir yatırımdır bu. Ve katı bir anlayış içinde, gerekli de değildir. Çünkü akıllı bir adam pekala kendisine gerekli olan bilgiyi elde edebilir. – Syf 139

Geriye kalan, bazı özgürlükler: Sadece bundan sonra ne olacağını düşünüp merak etme özgürlüğüdür. – Syf 156

Bir sinemada ya da herhangi bir kalabalığın içinde geçerli bir sözcük! Ve her an birbirimizin üzerine atlamaya hazırız. Ancak, benim görüşümce, öfkelerimiz aldatıcıdır; düşmanımıza sadece sevgi ya da yalnızlık gibi karmaşık duyguların etkisiyle saldırdığımızın bilincine varamayacak kadar sakil ve ruhen zayıf yaratıklarız. – Syf 165

Yukarıdaki alıntı için yorum yapmadan edemeyeceğim Saul Bellow’un yıllar önce keşfettiği şeyi pskiyatri ikibinli yıllarda fark etti ve öfkenin aldatıcı bir duygu olduğu görüşünde birleşti. Bazı yazarların tespitlerini önemseyin sevgili okuyucu. Dünyayı değiştirecek bilgiyi içeriyor olabilirler.

Ve bundan kurturulur kurtulmaz bize hükmedecek birini bulur, sırtüstü yatar. Dizginleri biri ele alsın diye bekleriz. Ah dedi, Tu As Raison Aussi. Gerçekten de olan budur. Yaşamın bu yorgunluğu bir tutku, bir sevgi değildir. Özgür olamama beceriksizliğimizdir.  – Syf 189

Yorumsuz dedim ama gene duramıyorum. Bu bana kalırsa günlük şeklinde ilerleyen kitabın en vurucu tespiti. Özgürlüğün getirdiği sorumlulukla ilgili deli bölümler var. Hatta hikayede dehşet bir ironiyle aşağıda verdiğim finalle bitiyor:

Buna çok memnunum. Başkalarının elindeyim artık, kendi kendimden kurtulmuş, özgürlüğüm elimden alınmış durumdayım. Yaşasın düzenli günler, saatler! Ve ruhun zaferi! Yaşasın düzen, disiplin! – Syf 189

NOT: Roman bir çok açıdan yeni deneylere sahne olabilecek henüz başlangıcında bir tür. Günlük gibi bir kurguyla yazmaya çalışmak cesaret gerektiren riskli bir yöntem olsa da ben daha önce bu kadar güzel bir günlük okumamıştım sevgili okuyucu. Görüşürüz.

Bu arada okuduğum kitap Cem Yayınevi’ne ait Neşe Olcaytu tarafından çevrilmiş olanıydı.

SON NOT: Yazıyı neredeyse beş-altı yıl önce yazmışım sevgili okuyucu. Kusur varsa affet. Dergiler mergiler de hep dağıldı.

ESRARENGİZ ARKADAŞIN FISILDADIKLARI

Kitap, Zeynep adında annesi ve babası birbirinden ayrılmış bir kızın, hayalgücü yüksek çoğu çocuğun yaptığı üzere kafasında yarattığı bir karakterle(Scorpius’la) olan diyalogları çerçevesinde genişliyor. Aynı zamanda tam bir kitap kurdu olan Zeynep’in büyümenin sancılı süreçlerini nasıl teker teker atlattığına tanık ediyor bizi.

Zeynep’in Scorpius’la olan ilişkisi amerikalıların “Delusional” dedikleri hale benzese de Scorpius, burada benimizi gösteren bir metafor gibi kullanılıyor. Hepimizin içinden konuşurken Scorpius gibi bir karekterle kavga ettiğini, hayatın böyle çekilebilir hale geldiğini gösteriyor.

Bu noktada yetişkinlerin de farkında olmasalar dahi bir Scorpius’a sahip olduklarını ve zaman zaman ona sığınması gerektiklerini fark ediyoruz.

Yaşamak için birilerine ihtiyaç duymamak adına büyüklere(!) de dersler veriyor kitap: Kendimize benzeyen bir başka ben ararken aslında hali hazırda bir “ben” olduğunu unutuyoruz çoğu zaman. Dolayısıyla insanın kendi kendiyle de yaşayabileceğini kendi Scorpius’u ile konuşabileceğini ispatlıyor bize Filiz Özdem.

Yazarım diye dolaşan onlarca insanın ve çocuk kitabı olduğu iddia edilen yüzlerce anlatının olduğu bir piyasaya başkaldırı. Yapı Kredi Yayınları’ndan çıkan Filiz Özdem Kitapları arasından Esrarengiz Arkadaşın Fısıldadıkları yaş aralığı “11 ve sonrasına” sesleniyor. Edebiyatın çocuğu ya da büyüğü olmadığını ve benim yukarıda yazdıklarımında bir yetişkinin çıkarımları olduğunu hatırlatarak çocuklara yeni kapılar aralayan bu kitabı öğretmenseniz öğrencilerinize, değilseniz yeğenlerinize ya da arkadaşlarınızın çocuklarına hediye olarak alabilirsiniz.

Dağınık oldu ama uykum var idare et sevgili okuyucu.

Sırlarla Dolu Konak gibi kitaplara da sahip olan Filiz Özdem aynı zamanda İtalyanca’dan çeviriler yapıyor. Gürsel Korat başta olmak üzere Yapı Kredi’de onlarca muhteşem kitabın editörlüğünü de üstlenmiş durumda.

Sanırım yorulduğu için şu aralar alt katını atölyeye dönüştürdüğü evinden işlerini yürütüyor ve dinleniyor. Tanımakla gurur duyduğum çok da neşeli birisi.

Yeni yazı gelene kadar kendine iyi bak.

Kabul ediyorum bir yayıncı olarak Basri Abi’den öğrendiğim, videoda geçen –özellikle- Rumlar hakkında anlattıklarımı mutlaka bir teyit etmem gerekirdi ama sağlam bir kaynak bulamadım sevgili okur. Onun da dışında bu ülkede yaşanan birçok şeyin sadece halkın hafızasında saklı olduğunu bildiğimden direk böyle anlatmak istedim. Geçmişimize dair bilgimiz o kadar sınırlı ki isteyen Gürsel KORAT okuyabilir. Ben Basri Abi’ye güvenmeyi tercih ediyorum.

Malumatfuruş bilgilerle harmanladığım, Ecemsiralines ve Feyime ile yaptığımız Tirebolu gezisi böyleydi.

Aşağıdakiler de Ecemsiralines’in ve benim çektiğim Tirebolu fotoğrafları:

Görüşürüz.

SON NOT

Kaliteli bir video aygıtım var ancak kurgu yapacak sağlam bir bilgisayarım yok. Görüntü o yüzden çamur gibi. Biz para kazanana kadar sabret sevgili okur. Evet Feyime’yle biz evleniyoruz. Henüz il dışı tayinleri açılmadı ama açılırsa sanırım Tirebolu’nda oturacağız. Tirebolu Gezilecek Yerler videosu çektiğim günlerden bu günlere gelmek şaşırtıcı. Tirebolu güzel bir yer deniz manzaralı bir daireyi 300 bin lira gibi bir rakama satın almanız ya da denize sıfır bir evde bin lira bandında bir kiraya oturmanız olanaklı. Ben şu an bir büyükşehirdeyim ve yaşadığım deliye bin lira ödüyorum. Bundan önceki evime demeyeyim deliğime ise 1250 lira ödemekteydim.

Tamam Tirebolu güzel ama çok seviyoruz ama olanak verseler İzmir ya da Ankara’da yaşarız yalan yok. Biraz da mesleki zorunluluklardan oluyor bu Tirebolu’da yaşama gerkesinimi ama heyecanlıyız bakalım. Tirepolis plajına iner denize gireriz. Arabaya biner Park Pide’ye Kapalı Pide yemeye gideriz.

Varıp taşınınca o evden de bir Vlog çekerim. O zamana kadar kendine iyi bak okur.

Öyle bir takıntı; gördüğünüz gibi çok da zararlı bir yanı yok hatta faydalı bile bir kısmı. Ama hayat bütün alışkanlıklarınızı elinizden alır sevgili okur. İşaret parmağını sallayarak nutuk atan lise öğretmenlerine benzemek istemiyorum ama hayat sizin alışkanlıklarınızı, takıntılarınızı birer birer boşlar sevgili okur. Bazılarını özlersiniz. İçkim yok kumarım yok bir alışkanlığım o vardı ona da sahip çıkmalıydım dersiniz. Özlediğim alışkanlıklarımdan biri de bu işte: Tüketilen her sanat ürününden sonra metin yazmak. Buna devam etmek istiyorum. Bitirdiğim her sanat eserinden sonra-ki gerçek sanat eserinin asla bitmeyeceğini ve sürekli ilham vereceğini söyleyelim- yazacağım artık. Sonuçta devamlı bir şey okurum ben. Bak bu takıntımı alamadı hayat benden. Okur olma işi de biraz takıntı işi sonuçta bana sorarsanız.

Gelelim metnin konusuna -keşke okuduklarım üslubumu da toparlasa ama böyle ne yazık ki- evet metnin konusu şu: Stefan Zweig kardomuzun çılgın kalemi.

Satranç

Satranç, Stefan Zweig ‘ın uzun hikaye ya da kısa roman olarak tanımlanabilecek ya da diğer adıyla novella denilebilecek 71 sayfalık anlatısı.

Hayali satranç şampiyonunun adı Mirko Czentovic. Bu arkadaşımız zihinsel yetersizliklere sahip ancak çok ilginç bir şekilde satranç oyununda çok iyi. Hani şu zihinsel engelli olup temel bakım becerilerini gerçekleştiremeyen ama bir şehrin tüm detaylarıyla haritasını çıkarabilen insanlar gibi. Nitekim benim de Bireyselleştirilmiş Eğitim Planı’na sahip olan ama inanılmaz okuduğunu anlama becerisine sahip ilginç bir öğrencim vardı. Normal yani böyle durumlar. Tek bir yere odaklanmış insanlar.

“Sabit fikirli, kafasını tek bir düşünceye takmış her türlü insan, yaşamım boyunca beni çekmiştir, çünkü bir insan kendini ne kadar sınırlarsa, öte yandan sonsuza o kadar yakın olur. İşte böyle görünüşte dünyadan kopuk yaşayanlar, özel yapıları içinde karınca gibi, dünyanın tuhaf ve eşi benzeri olmayan bir maketini kurarlar.” – Sayfa 20

Einstein’ı ve kafaya taktığı ışık ve zaman olayını hatırlayalım. Kafasını tek bir düşünceye bu kadar takmamış olsaydı dünya bugün İzafiyet Kuramı’yla tanışmamış olacaktı. Aynı şeyi yazarlar için de söylemek mümkün Gürsel Korat zamanla kafayı yemiş olmasaydı, zamanı bu kadar sorgulamayacak ya da okurlarına zaman konusunda ilham veremeyecekti. Mirko Czentovic’in ilgi alanı da: Satranç!

SATRANÇ OYNAMAK

Gerçi kendi deneyimlerinden “kralların oyunu”nun gizemli çekiciliğini biliyordum; insanoğlunun düşünüp bulduğu oyunlar arasında, rastlantının her türlü despotluğuna karşı koyan ve zafer kupalarını yalnızca akla ya da daha çok tinsel yeteneğin belirli bir biçimine veren tek oyun.  – Sayfa 21

Satranç oynamayı bilmem. Yani hangi taşın nereye gittiğini bilirim ama Rok hamlesiymiş, yok iki adım sonrasını hesaplamakmış bende yok. Bir de karşılıklı oynayıp zekalarımızı yarıştırdığımız hissine kapıldığım için ve yarışmaktan nefret ettiğim için başlamamışız zamanında ama tarihsel oyunların diğerlerine bakınca satrancın öyküsü ilginç hakikaten(gerçekten koşu yarışından da bisiklet yarışından da kim daha önce bitirecek bakalım temalı yemek yeme yarışlarından da çocukluğumdan beri ürkerim. Bir taraf hırslıysa yarışmak haris duyguları uyandıran kötü bir iş bence hatta Gılgameş destanında da bu dengesiz yarış durumuna onlarca atıf var ama bu başka bir yazının konusu).

Uzun öykümüzün ikinci ana kahramanı ise nazilerin elinden kurtulmuş eski bir avukat.

Bir süre sonra Nasyonel Sosyalistler, dünyaya karşı ordularını güçlendirmeden çok önce bütün komşu ülkelerde aynı derecede tehlikeli ve eğitimli başka bir ordu kurmaya başladı; hakları çiğnenmiş ihmal edilmiş, gücendirilmiş insanlar ordusu. Her resmi dairede, her işletmede “adamları” yuvalanmıştı, tepedeki Dollfuss ve Schuschnigg’in özel odalarına kadar her yerde casusları bulunuyordu. Göze çarpmayan büromuzda bile, ne yazık ki çok geç öğrendiğime göre adamları vardı. Acınacak durumda ve yeteneksiz bir büro görevlisinden başka bir şey değildi elbette, dışarıdan bakıldığında büroya düzenli bir işletme görüntüsü vermek için, bir papazın önerisi üzerine işe almıştım onu; gerçekte onu zararsız habercilik işlerinden başka bir şeyde kullanmıyorduk, telefonları yanıtlıyor ve dosyaları düzenliyordu, yani tümüyle önemsiz ve tehlikesiz olan dosyaları – Sayfa 38

METNİN DERİN DÜNYASI

Gemicinin biri bilmediği bir limana demirlemiş. İner inmez “Buradaki iktidar kim?” diye sormuş. E tabi handaki insanlar şaşırmış “Ne alaka anasını satayım” demişler. Ancak adam sırarla sormaya devam edince söylemişler. “Heh” demiş gemici de “Ben ona karşıyım işte!” Bu gemicinin hikayesi oldukça ilginç geliyor bana çünkü iyi bir kavram bile iktidar duygusuna değince şekil değiştiriyor. Güç, insanları zehirliyor. İktidar başlı başına kavram olarak dahi güzel bir şey değil. Yukarıdaki pasaj da dünyadaki bütün kitle iktidarlarının ve otokratik düzenlerin kısa hikayesini anlatıyor gibi. Hepsi aynı yerlerden geliyor. Ezilenleri yüceltme fikri iktidara dokununca şekil değiştirip demokrasiyi ortadan kaldıran ilginç bir canavara dönüşüyor. Bu sefer başkaları eziliyor. Ezmek ve ezilmek hiç bitmiyor.

Akrabalarından milyonlar koparmayı umdukları Avukat Baron Rotschild’ın kesinlikle dikenli tellerin ardındaki bir toplama kampına atılmadığını, belirgin bir kayırmayla bir otele, Gestapo’nun karargâhı olan Metropole Oteli’ne yerleştirildiğini ve özel bir odası olduğunu anımsarsınız belki. Benim gibi göze çarpmayan bir adama da bu ödül layık görüldü.  – Sayfa 40

Stefan Zweig ın kitabının bir kısmında doğruluğuna dair kaynak bulamadığım ilginç bir bilgi var. Nazilerin bilgi edinmek için kıymet verdiği mahkumları toplama kampına değil lüks bir otele yerleştirdikleri ve psikolojik baskı uyguladıkları anlatılıyor:

Bedensel işkenceden daha incelikle uygulanmalıydı: akla gelebilecek en zekice soyutlama yoluyla. Bize hiçbir şey yapmadılar, bizi tümüyle hiçliğin içine yerleştirdiler, çünkü bilindiği gibi yeryüzünde hiçbir şey insan ruhuna hiçlik kadar baskı yapmaz. Her birimizi tam bir boşluğa, dış dünyaya sıkı sıkıya kapalı bir odaya hapsetmekle, eninde sonunda dilimizi çözecek olan baskı, dayak ve soğuk yoluyla dışarıdan değil içeriden yaratılacaktı. – Sayfa 41

PSİKOLOJİK BELİRLEMELER

Mahkumiyetin piskolojik bir durum haline getirildiği, bakacak ve düşünecek bir şey bulamayan insanoğlunun her gün aynı uyaranlarla karşı karşıya kalarak nasıl delireceği inanılmaz bir şekilde anlatılıyor.

Tek bir söz söylemesine ve tek bir soruyu yanıtlamasına izin verilmeyen gardiyandan başka bir insan yüzü görmedim, bir insan sesi duymadım; göz, kulak, bütün duyular sabahtan geceye, geceden sabaha kadar en ufak bir besin almıyordu, insan kendi kendisiyle kendi bedeniyle ve masa, yatak, pencere, leğen gibi dört-beş dilsiz nesneyle çaresizlik içinde tek başına kalıyordu; suskunluğun siyah okyanusundaki cam fanuslu bir dalgıç gibi yaşıyordu insan, kendisini dış dünyaya bağlayan halatın kopmuş olduğunu ve o sessiz derinlikten hiçbir zaman yukarı çekilmeyeceğini ayrımsayan bir dalgıç gibi hatta. Yapacak, duyacak, görecek hiçbir şey yoktu, her yerde ve sürekli hiçlikle çevriliydi insan, boyuttan ve zamandan tümüyle yoksun boşlukla. Bir aşağı bir yukarı yürüyüp dururdu. Ama ne kadar soyut görünürlerse görünsünler, düşünceler de bir dayanak noktasına gereksinim duyarlar, yoksa kendi çevrelerinde anlamsızca dönmeye başlarlar; onlar da hiçliğe katlanamaz. İnsan sabahtan akşama kadar bir şey olmasını bekler ve hiçbir şey olmaz. Bekleyip durur insan. Hiçbir şey olmaz. İnsan bekler, bekler, bekler, şakakları zonklayana dek düşünür, düşünür, düşünür. Hiçbir şey olmaz. İnsan yalnız kalır. Yalnız. Yalnız. –Sayfa 42

“Tebdil mekanda ferahlık vardır” lafının nereden geldiğini anlıyor insan. Özgürlüğü kaybetmenin ne demek olduğunu. Bazı yerlerde Sartre’ın “özgürlüğe mahkum olmak” fikrine değiniliyor… Sözün özü vakit geçtikçe nazilerin gözetiminde sanrılı, sancılı, paranoyalı bir hal alıyor avukat.

NAZİLER

Burada beni düşüncelerimden, kuruntularımdan, kafamda yaptığım hastalıklı tekrarlardan uzaklaştırabilecek hiçbir şey yoktu. Onların amacı da buydu zaten, boğazıma kadar düşüncelerime batıp boğulmalıydım ve en sonunda onları kusmaktan, istedikleri her şeyi söylemekten, kanıtları ve insanları ele vermekten başka çarem kalmamalıydı… Hep aynı düşünce çakıyordu beynimde: Ne biliyorlar? Dün ne söyledim, gelecek sefer ne söylemeliyim?- Sayfa 44

Bütün bu sanrıların son bulmasını sağlayan, naziler in amacına ulaşmasını engelleyen daha sonra Mirko Czentovic’le karşılaşmasını sağlayan şeyi ele geçiriyor sonunda Avukat.

Dizlerim titremeye başladı: BİR KİTAP! Dört aydır elime kitap almamıştım ve içinde insanın art arda sıralanmış sözcükler, satırlar, sayfalar ve yapraklar görebileceği, başka, yeni, şaşırtıcı düşünceleri okuyabileceği, tanıyabileceği, beynine alabileceği bir kitabın hayali bile insanı hem coşturuyor hem de uyuşturuyordu. Gözlerim bu kitabın cepte oluşturduğu kabarıklığa hiç kıpırdamadan bakıyordu, sanki paltonun orasını yakıp bir delik açmak istercesine ışıldıyorlardı o içi görünmeyen yere doğru… – Sayfa 47

Ancak çok geçmeden satranç kitabının oyunlarına da aşina olan Avukat kendini oyalamak için zihninin sınırlarında dolaştığı yolculuğa başlıyor ve deliliğin sınırlarına kadar gidip geliyor.

KİTABIN KÜNYESİ

Bu oyunlar ve oyununun yarattığı tinsel durum üzerine ne dereceye kadar kafa yorduğumuzu bilmiyorum. Ama rastlantıdan tümüyle kopmuş bir düşünce oyunu olan satrançta, kendine karşı oynamak istemenin mantıksal açıdan bir saçmalık olduğunu anlamak için fazla düşünmeye gerek yok sanırım. Satrancın çekiciliği temelde tek bir şeyden kaynaklanır: Stratejinin farklı beyinlerde farklı biçimlerde gelişmesinden. – Sayfa 53

Stefan Zweig ’ın Tolstoy’un ölümünden de bahsettiği İnsanloğlunun Yıldızının Parladığı Anlar – On Dört Tarihsel Minyatür eseri de çok ilgi çekici gelmişti bana. Yazdığı biyografilerin tadından yenmiyor. Bütün eserlerine şöyle baştan bir girişip yazayım diyorum Stefan Zweig ’ı.

Karısıyla beraber intihar ettiğine dair Freudyen yorumlara çok girmeyeceğim çünkü edebiyat konusunda Freudyen yorumları çok mantıklı bulmuyorum. Alımlamacılık daha güzel. Sebebini anlatırım bir ara.

Burunlarınızdan öpüyorum.

İyi okumalar.