Yazıda dünyadaki ve Türkiye’deki kadın akademisyen sayısını belirtecek ve kadın akademisyen oranı erkek akademisyene göre ne düzeyde bunu tartışacağız.

Son 20 yıldır özellikle Avrupa’da kadın erkek eşitliği anlamında olumlu olarak sürekli yukarı doğru yükselen bir grafik var. 20 yıl önce Avrupa’da kadın akademisyen oranı %30’ken bugün bu oran %41. Özellikle Norveç bu anlamda hayli büyük bir ilerleme kaydetmiş. Bugün Norveç’te mühendis ve akademisyenler arasında kadınların oranı %55. Yirmi yıl önce ise bu rakam %30 civarındaymış. Eurostat’ın 2019 yılına ait verilerine göre aşağıda ülke ülke durumu görebilirsiniz.

Eurostat verilerine göre yalnızca 5 Avrupa ülkesinde (Norveç, Litvanya, Letonya, Danimarka, Bulgaristan) kadınlar çoğunluktayken geri kalan ülkelerde erkekler çoğunlukta. Genel duruma bakıldığında Bulgaristan’ın yaşam koşulları Norveç, Litvanya ve Letonya’dan daha geride olmasına rağmen olumlu yönde ayrışmasının kadın erkek eşitliğine önem veren geçmiş sosyalizm deneyimiyle ilgili olduğu düşünülebilir.

En kötü performans gösteren ülkeler ise şaşırtıcı bir biçimde refah seviyesinin de görece yüksek olduğu Lüksemburg, Macaristan ve Almanya gibi ülkeler. Ancak Almanya’nın bölgesel olarak yüzde ellinin üzerinde olduğu eyaletleri de var.

İlginç sonuçlardan bir diğeri de uluslararası öğrenci değerlendirme programlarında en yüksek puanları alan Finlandiya gibi ülkelerin akademik sistemindeki kadın erkek eşitsizliği.

Kadın akademisyen oranı yükseliyor.

1999 yılına bakınca bazı Avrupa ülkelerinde kadın akademisyen oranında inanılmaz bir artış varken kimilerinde ise dramatik bir düşüş var. Sözgelimi İsviçre’de 1999 yılında kadın akademisyen oranı %10.7 iken 20 yılda %30.6 puan artışla yüzde %41.3’e gelmiş. Fransa’daki oran %28.9’dan %46,1’e çıkmış. Ancak Finlandiya 1999’de küçük bir çoğunlukla %50.9 kadın akademisyen oranına sahipken korkunç bir düşüşle %30.5’a düşmüş. Estonya’da ise oran %52.4’ten 43,6’ya düşmüş.

Tabi burada kadınların sayısal olarak değil eylemsel olarak ne kadar bu işin içinde bulundukları da önemli. Hizmet sektöründe kadınların gene Eurostat’a göre %46 ile dengeli bir dağılım gösterdiğini biliyoruz ama üretim hattında mühendislik ve akademi alanında bu oran %21’lere kadar düşüyor.

Türkiye’deki Kadın Akademisyen Oranı

Türkiye, kadın akademisyen oranında %44,24 ile 17. sırada. Hatta kadınların çoğunlukta olduğu üç bölgeye sahip (Orta Anadolu %51,9, Akdeniz %50,9 ve Kuzeydoğu Anadolu %50). Demek ki hep daha çalışkan bulduğumuz o kız öğrencilerimiz büyümüş ve birer akademisyen olmuşlar. Sonunda Almanya’nın gerçekten de bizi kıskanması gereken bir oran yakalamışız. Elbette önemli olan nicelik değil nitelik ve almamız gereken de çok yol var ama akademide her ne kadar fırsat eşitliği(1) anlamında tartışmalı politikalara sahip olsak da kadın erkek eşitliği anlamında çok da kötü bir noktada değiliz.

Akademik başarı ve mutluluk

Ancak bu ciddi bir sorunumuz olduğunu da örtmeye yetmiyor. Hepimiz Türkiye’deki akademik ortama ilişkin olarak kadınların uğradıkları baskıyı ve tacizi birçok ortamda duyuyoruz. Kimi zaman bunların yargıya taşındığını, gün yüzüne çıktığını kimi zaman ise üzerinin örtüldüğünü. Bir ülkenin en üst düzeyde temsil edildiği katman olan akademik dünyada benzer olaylara karşı duyarlı olmamız ve o çalışkan kız çocuklarının tacize uğramadan, baskı görmeden rahatlıkla eğitim alabileceği ve bilimsel üretim gerçekleştirebileceği ortamlar sağlamalıyız.

Her alanda kıyasıya kendimizi eleştirmekten kaçmamalıyız. Ancak anlatıldığı kadar da kötü durumda değiliz. Ülkemize ve insanımıza güvenmeliyiz. Eğer eğitim ortamlarını ve buna ilişkin koşulları daha güvenli ve konforlu bir duruma getirebilirsek, demokratik bir toplum olma yolunda da ciddi birer adım atmış oluruz.

Dipnot

Akademik Fırsat Eşitliği: Her bireyin lisansüstü eğitim alabilmesi ve akademisyen kadrolarına atanabilmesi konusunda eşit fırsata sahip olması.

Kaynaklar

https://bigthink.com/amp/women-in-science-2650543204?rebelltitem=2&__twitter_impression=true

http://www.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2019_12/03105347_PISA_2018_Turkiye_On_Raporu.pdf

https://eksisozluk.com/entry/57444797

Yazıda bellek ile ilgili bilimsel verileri paylaşacak, öğrendiklerimizin ne kadarını anımsarız? sorusuna yanıt ararken öğrendiklerimizi unutmamak için neler yapmamız gerekir? sorusunu tartışacağız.

Bir öğretmen olarak en çok sorun yaşadığım konulardan biri öğrencilerin öğrendiklerinin çoğunu çabucak unutmaları. Hermann Ebbinghaus’a göre öğrendiklerimizin %56’sını ilk bir saat içinde, %66’sını ilk bir gün içinde, %75’ini de altı gün içinde unutuyoruz. Yani aslında bütün çaba anlattıklarımızın %25’ini kalıcı duruma getirmek için.

Peki bu kadar yüksek unutma oranını engellemek ya da anımsamayı kolaylaştırmak için ne yapmak gerekiyor?

Öğretmenler 21. yüzyılda artık ezberci öğretimin kısa süreli anımsama dışında bir işe yaramadığını kabul etmiş durumda ve işe yarar yeni yöntemler araştırıyorlar.

Söz gelimi Blake Richards ve Paul Frankland adındaki iki nörobilimci unutmanın bir kayıp olduğuna ilişkin yaygın bellek görüşüne karşı çıkıyorlar. Belleğin sanılanın aksine bilgileri doğru depolamakla ilgili bir süreç olmadığını ortaya koyuyorlar. Richards ve Frankland’a göre, bellek, deneyimle ilgili bir süreç. Yaşadığımız her deneyim biz istesek de istemesek de bellek tarafından işleniyor ve seçimlerimizi etkiliyor. Yani bellek yıllardır benzetildiği üzere gereksinim duyduğumuzda istediğimiz kitabı almamızı sağlayan düzenli bir kütüphane gibi değil; her veriyi ayırt etmeden toplayan internet örümcekleri gibi davranıyor ve bizi deneyimlerimize dayalı sonuçlarla karşılaştırıyor.

İnsan Belleği

Keşfe göre, yıllar önce okuduğumuz; olayların akış sırasını, karakterlerini hatta konusunu bile anımsamadığımız kitap bile zamanında bize yaşattığı deneyimle seçimlerimizi etkiliyor. Kitap bu deneyimi bize beş duyumuzu devindirerek olayı yaşayanın okur olduğu büyüsünü oluşturarak katıyor. Aynı şeyi okuldaki dersler için de düşünmek olanaklı. Bir konu ne kadar çok duyu devindirilerek işlenirse o kadar deneyim elde ediliyor ve anımsamak da o kadar kolaylaşıyor. Burada önemli olan çok uyaranlı öğretim ortamı yaratacağım derken çocuğun bilişsel yükünü artırarak öğrenmesini engelleyecek karmaşıklıkta işler yapmamak. Hoş ülkemizde uygulanan öğretim programları ve sınavlar yüzünden her konu için çok uyaranlı eğim durumları hazırlamak da olanaklı değil ama em azından ders kitaplarındaki etkinliklerin daha iyi tasarlanması ya da yorumlanması, öğrencilerin öğrendiklerini anımsama yüzdelerini artıracak bir yöntem.

BELLEĞİMİZ ANILARIMIZLA BİÇİMLENİYOR

Tüm anıların ya da öğrenmelerin de aynı biçimde depolanmadığını bilmek gerek. Örneğin,

1) NRMOK

2) PORTAKAL

Sözcüklerini ele alalım. İkinci sözcüğü anımsamak anlamlı bağlantılar kurmamızı sağladığı için daha kolay. Portakal sözcüğü okuyanın belleğine rengi, kokusu ve hatta portakalla ilgili anılarıyla birlikte kancalanıyor. Anımsanması da buna koşut olarak kolaylaşıyor. Bu bakımdan yeni bilgilerin olabildiğince çok bağlantı kurularak öğretilmesi gerekiyor.

Unutmayın her şey, biz farkında olmasak bile belleğimizde depolanıyor ve seçimlerimizi etkiliyor. Psikanaliz sırasında bir danışan gündelik yaşamından söz ederken gül desenli bir paspas aldığını anlatıyor. Uzman bir anda yıllar önce annesiyle yaşadığı bir anıda gül objesinin danışanın belleğinde olumsuz kodlandığını keşfediyor. Danışanın bu objeyi her gün çiğnediği bir nesnenin üzerinde beğenmesi paspas seçimi gibi basit konularda bile her öğrenmenin seçimlerimizi etkilediğini ortaya koyuyor.

Dikkatli bir biçimde kalıcı bağlantılar kurmak için beş duyuyu devindirmek özenli hazırlanmış eğitim durumları sayesinde anılarla pekiştirmek gerekiyor.

TEKRAR HÂLA ÖNEMLİ

Diğer yandan MIT nörobilimcilerinden Richard Cho, 2015 yılında yazdığı bir makalede sinaptik güçlendirme mekanizmasından söz ediyor. Buna göre, nöronlar ne kadar sık ateşlenirse belleğimizin anımsama başarımı da o kadar artıyor. Alzheimer hastalarına da bu nedenle bulmaca çözdürüldüğünü aktarabiliriz. Hatta makaleye göre depolanan ve solmakta olan bir bilgi bile tekrar edilip ona yeniden erişilince tazeleniyor. Dolayısıyla belirli aralıklarla işlenen konuların tekrar edilmesi de öğrenmelerin kalıcı olmasını sağlayabiliyor.

Diyalogla Kazanılan Deneyim ve Bellek

Bu arada uzman olduğum Türkçe öğretiminden hareketle nitelikli şiirler okumanın da nöronları ateşlemede bulmaca kadar verimli bir başarım gösterebileceğini belirtmem gerekir. Çünkü şiirde de daha önce hiç yan yana düşünülmemiş sözcüklerden oluşan “mavi ayrılık” gibi söz grupları nöronlar arasında daha önce hiç kurulmamış bağlantıların oluşmasını ve sinapsların çarpışmasını sağlıyor. Şiirin niteliği de bu konuda önemli elbette. Ece Ayhan ve Turgut Uyar’ın şiirleri anlattığım durumu somutlayan güzel örnekler oluşturmaktalar. Şiirselliğin ne demek olduğuna ilişkin daha fazla bilgi edinmek isterseniz. Doç. Dr. Nihat BAYAT’ın makalelerini inceleyebilirsiniz.

Bu anlatılanların yanında kişisel deneyimlerinden ve okuduğum makalelerden hareketle aşağıda kullanılabilecek birkaç yöntem daha sıralayacağım.

ÖĞRENMEYİ KALICI HALE GETİRMEK İÇİN KULLANILABİLECEK YÖNTEMLER

YAZARAK ÖĞRENME

İnsanoğlu, okuduklarının %30’unu, duyduklarının %20’sini, gördüklerinin %30’unu anımsıyor. Hem görüp hem duyduklarının ise %50’sini… Hatta Görüp, duyup, söylediklerinin %80’ini… Ama görüp, duyup, söyleyip, bir de dokunuyorsa bu oran %90’a kadar çıkıyor. Yukarıda deneyimlerden söz ederken adını geçirdiğimiz çok uyaranlı öğrenme ortamı bu nedenle öneriliyor. Ancak uyaran bakımından yoksul sınıflarımızda derslerin en azından eskiden olduğu gibi tahtaya yazıldıktan sonra üzerine konuşularak anlatılması, öğrencilerin tahtadakileri defterlerine geçirmelerinin beklenmesi, işitme ve görme duyularını devindirmesinin yanında yazmalarını da sağladığı için öğrenmenin kalıcılığını artırabilir. Hem öğrencilerin elle yazması anısal belleklerini de sürece katar ve kalem sayesinde dokunma duyuları da işe koşulmuş olur. Elbette en mükemmel yol bu değildir ancak yetişmesi gereken konular ve sınav koşulları düşünüldüğünde bu denenecek bir yol olarak düşünülebilir.

AKRAN ÖĞRENME

KPSS’ye hazırlanan her öğretmenin bildiği bu yöntem, iki arkadaşın eksik oldukları konularda birbirlerine yardımcı olarak yeni şeyler öğretmesini sağlayan bir yöntemdir.

Akran Öğrenme

Derslerde etkin kullanmak, çocuğun hem arkadaşlarıyla kurduğu etkileşimi artıracak bu sayede anısal belleğini de daha çok işe koşmasını sağlayacaktır. Bilmeliyiz ki anısal belleğin dahil olduğu öğrenmeler kalıcı olma eğilimindedirler.

BOŞLUK ETKİSİ

Edinilen her bilginin bir ürüne ya da sonuca dönüşmesi olanaklı değildir. Bazı bilgiler başarıma ya da sonuca dönüşmeyebilirler. Bu o bilginin öğrenilmemiş olduğu anlamına gelmez. Davranışçılık akımı ise bunun tam tersini iddia eder ve mutlaka öğrenenden bir başarım ya da sonuç bekler. Öğrenmeyi bir süreç olarak algılamaz o bakımdan da 21. yüzyılda önemini yitirmiştir. Ancak davranışçılığın en önemli özelliklerinden olan tekrar önemini hala korumaktadır.

Ancak tekrar için de denenebilecek yeni yöntemler keşfedilmiştir. Boşluk etkisi öğretmenin her iki üç haftada bir anlattıklarını tekrar etmesi ya da buna dönük ödevler vermesi olarak tanımlanabilir. Solmakta olan bilgileri tazelemek için ideal bir yöntemdir.

SIK TEST

Sık test, öğrencileri not kaygısından ve rekabetten uzak tutarak oyunlarla konunun tekrar edilmesini sağlar. İşlenen konuya ilişkin sorular, özellikle dijital öğretim araçlarıyla oyunlaştırılarak sorulur ve kaygıdan arınmış güvenli ortamda rahat bir tekrar sağlanır.

KAVRAMLARI SERPME

Bir öğrenmeyi tekrar ederken o öğrenmeyi anlatış sırasıyla değil o sırayı bozarak öğretme işidir. Böylece öğrenmeler arasında farklı anımsama kancaları oluşarak konu öğrencinin belleğine yeni bağlantılarla da kazınacaktır.

METNİ VE RESİMLERİ BİRLEŞTİRME

Hal-i hazırdaki bilgileri yorumlayarak bir tabloya ya da görsele dönüştürmek hem öğrencilerin bu tabloları ya da görselleri yorumlarken devindirmesi gereken bilgileri anımsatacak hem de tablo ve görsel oluşturma ödevleri kullanılarak öğretim sürecine etkileşimsel bir katkı sunmaları sağlanacaktır.

PEKİ AİELER NELER YAPABİLİR?

Aileler, çocukların düşünme becerilerini geliştirmek, okumaya yöneltmek ve belleğinin kapasitesini artırmak için alışveriş listelerini çocuklarıyla beraber yapabilirler. Onların yanında gazete ve dergi okuyarak onları da okumaya yöneltebilirler. Dergi ya da gazetelere metin, resim gibi çocuklarının yaptığı ürünleri beraber göndererek onların sanata ilişkin kalıcı deneyimler elde etmesini sağlayabilirler.

Çok Uyaranlı Öğrenme

Bir çocuk için en önemli zaman dönemi okuldan da önce, ailesiyle geçirdiği 0 – 7 yaş arasını kapsayan zaman dönemidir. Evinde dergi gazete kitap bulunan çocukların ileride akademik anlamda yaşıtlarından daha başarılı oldukları ve düşünme becerilerinde daha ileri seviyede bulunduklarını somutlamış onlarca araştırma makalesi bulmak olanaklıdır. Aileler onları karşılaştırabildiği kadar çok uyaranla karşılaştırmalı, gezdirebildiği kadar çok gezdirmeli ve erken yaşta dünyaya ilişkin yaşlarına uygun deneyimler elde etmesini sağlamalıdır.

KAYNAKLAR

Edutopia

Wikipedia

Cell

Maiotik

Evrimagaci

News.mit.edu

Aves.akdeniz.edu.tr

Yasal düzenlemeler yapılsa bile Birleşmiş Milletlere göre dünyadaki insan nüfusu 2050’de 9 milyara 2100’de ise 11 milyara çıkacak. Ancak Empty Planet kitabının yazarları buna katılmıyor. Söz konusu Birleşmiş Milletler gibi prestijli bir kurum olunca karşılarına tam tersi bir iddia ile gelenlerin kim olduğunu bilmek gerekir. John Ibbitson kanadalı bir gazeteci, Darrel Bricker ise bir siyaset bilimci.

Birleşmiş Milletler istatistiklerinin ana değişkenlerinin kısırlık, göç ve ölüm oranları olduğunu belirten yazarlar. Bu üç ana oranın dünyanın nüfusuna ilişkin tahmin yapmak için yeterli olmadığını anlatıyorlar. Kısırlığın 2003’ten 2018 yılına kadar dünya genelinde yüzde 2,7’den yüzde yüzde 3.7’ye yükseldiğini aktaran yazarlar kısırlık oranındaki bu artışın Afrika kıtasındaki doğum oranları çok yüksek olduğu için Birleşmiş Milletler’in tahminini çok değiştirmediğini belirtiyorlar.

KİTABIN DÜNYA NÜFUSU HAKKINDAKİ GÖRÜŞLERİ

Kitap Dünya nüfusu istatistiki verilerinden yararlanmaktan çok yeni bir düşünce ortaya koymayı amaçlıyor aslında. İstatistiklerin bugüne kadarki verilerden toparlandığını ve gelecek yılların da buna benzer eğilimlerle süreceği varsayımına dayandığını aktarıyor. Önümüzdeki çağın yepyeni bir çağ olduğunu belki bugüne kadar toplanılan verilerin yeni dönemi anlamaya yetmeyeceğini açıklıyor. Söz gelimi Afrika’da doğum oranları yüksek olsa da kadınların eğitim yaşamına daha çok katılmaya başladığını ve söz gelimi Kenya’da neredeyse erkeklerle aynı oranlarda yüksek eğitim aldıklarını, bundan sonraki seçimlerinin ya çocuk doğurmamak ya da bir veya iki çocuk doğurmak yönünde olduğunu ortaya koyuyor.

Biz biliyoruz ki Dünya nüfusu konusunda bugün açlıktan ölen insanların sayısı geçmiş elli yıla oranla yarı yarıya azaldı. Bir bölümü için geç olsa da dünyadaki refah seviyesi düzenli olarak artıyor. Refah seviyesi arttıkça artması beklenen doğum oranları ise buna ters bir eğilim sergiliyor. İnsan kendini güvende hissetmediğinde nüfus artış oranları artıyor. Suriyeli göçmenlerin nüfus artış hızları, ya da sosyal ekonomik anlamda sınırda yaşayan insanların üremeye olan yatkınlıklarına ilişkin veriler ortada.

Durum böyle olunca başlangıçta hadi canım dediğiniz bir gazeteci ve bir siyaset bilimcisinin dedikleri, üzerine düşünülebilir bir biçim alıyor.

NOT: Birleşmiş Milletler’in 2100 yılı tahmini 11 milyar iken yazarların tahmini bunun 9 milyar civarında olacağı yönünde. Azalma başlayınca da geri dönüşün olmayacağını belirtiyorlar.

Tam olarak 1938 yılında başlayan proje ile kutular 1949’a kadar yalnızca yoksul ailelere gönderilmiş. 1949 yılıyla birlikte içeriği geliştirilerek Finlandiya’da doğum yapan her aileye gönderilmeye başlanmış. Annelik Başlangıç Kiti, Annelik Kutusu ya da Fin Bebek Kutusu olarak bilinen uygulama nereden geldiğine bakılmaksızın hükümetin Finlandiya’da doğum yapan herkese gönderdiği bir armağan olmuş.

Ancak Finliler bu kutuyu almak için yeni düzenlemeler de gelmesi gerektiğini düşünmüş. Fin bebek kutusu na ücretsiz sahip olabilmeleri için bebek bekleyen kadınların hamileliklerinin dördüncü ayına kadar ücretsiz bir doktor kontrolüne ya da belediyeye ait sağlık kliniğine gitmesini zorunlu tutmuş. Böylece kutu, bebeklerin yaşamını iyileştirdiği gibi anneleri de koruyucu bir kimlik kazanmış.

KUTUNUN DEĞERİ

Şu an Finlandiya’daki aileler 140 avroluk bir maddi desteği ya da doğrudan bebek kutusunu alabiliyorlar. Ancak ailelerin yüzde 95’i çok daha değerli olduğu ve bir gelenek haline geldiği için bu kutuyu seçiyor. Kutu aynı zamanda Finli çocukların belleğinde de yer etmiş. Onların sosyal arka planlarını da ortaklaştıran bir kültürel simge olmuş.

Eğer Atatürk’ün bize gösterdiği yolda ilerleyecek ve çağdaş ülkelerin seviyesine hatta onların da üzerine çıkacaksak insana henüz doğmadan yatırım yapmaya başlamamız gerekiyor. Yeni doğan bebeklerle ilgili projelerin sayısını artırmamız gerek. Ülkemizde bir türlü uygulanamamış 0 – 7 yaş arasında nitelikli kitaba başlangıç projelerini yaşama geçirmemiz gerek.

İş, büyük tümceler kurarak olmuyor. Bu alana yatırım yapmak nasıl ilerleneceğine ilişkin yol haritaları çıkarmak gerekiyor. Daha önce Milli Eğitim Bakanlığı’nın ARGE bölümüne uzmanlık alanım olduğu için sözünü ettiğim kitaba başlangıç projesi teklifimi sundum ancak yer demir gök bakır. Ya da ben yolunu yordamını bilemedim.

Yeterince geç kaldık. Söz gelimi İngiltere’de bugüne kadar 0 – 7 yaş arasında on milyon çocuk kitapla buluşmuşken bizim çocuklarımız duyusal anlamda yoksul, kitapla ilişki kurmadan okul sıralarına geliyorlar.

Tarihlerindeki ilk resmi işgale Romalılar tarafından uğradı İngilizler (Yunanlar da bu işgalde rol oynadı). Romalılar terk ettiğinde (Roma’nın çöküş zamanları) Alman kabileleri bu adalara göç etmeye ve şu anki İngilizce’nin temellerini atmaya başladı(5. yy. zamanları). Anglolar, Saksonlar ve Jütler. Hatta English kelimesi adını “Angles (Anglolar)” kelimesinden England ise adını Land of Angles teriminden almıştır.

Bu kabileler zamanla karışarak sıklıkla duyduğumuz Anglo-Sakson terimini ortaya çıkarmışlardır. Ayrı bir tarafta, İskandinav halkıyla sürekli çatışan İngilizler, kuzey dillerinden de nasibini almıştır (kn- ile başlayan ve “k” nın sessiz olduğu çoğu kelime). En sonunda Normanlar (Normandiya’ya yerleşen Frenk ve İskandinavlar) tarafından işgale uğrayan adalar istemedikleri kadar Fransızca kelimeye de maruz kaldılar. Bu olaylar:

• İngilizce’ye çok fazla yabancı kelime katarak kelime haznesini ikiye, üçe katlamış
• İngilizlerin nasıl okunduğunu bile bilmediği kelimelere maruz kalmasına sebep olmuştur.

İşgaller bitti, şimdi;

Dilleri zaten yeterince karışan İngilizlerin, eski zamanlarda, kelimelerin nasıl okunduğunu, dilin nasıl konuşulduğunu gösteren belirli bir kaynakları yoktu. Bu da, kelimelerin kişiden kişiye, bölgeden bölgeye farklı okunduğu anlamına geliyor. Yani kişiler, ben bu kelimeyi böyle okumak istiyorum deyip nasıl isterse öyle okuyordu. İngilizce neden yazıldığı gibi okunmaz? sorusu şimdi daha da anlamlı geliyordur.

En sonunda Samuel Johnson adında bir adam 1755 senesinde bir İngilizce sözlük yazıp (A Dictionary of the English Language), kelimeleri kendi nasıl beğeniyorsa o şekilde heceleyip sundu. Bu sözlük de büyük bir popülerliğe ulaşınca, İngilizce kelimelerin nasıl okunduğuna ilişkin bir temel dayanak haline geldi. Yani neredeyse 12. yüzyıldan sonra İngilizler, dillerini yanlış okunuşlarla dolu olsa da kararlı bir duruma getirmeyi başarabildiler.

Başka bir anlatışla, yabancı kelimelerin alındığı orijinal dilin kurallarını bilmeyen İngiliz halkı bu kelimelere kendi yorumunu kattı. Eskiden yanlış okunan bu kelimeler sonradan İngilizcenin parçası haline geldiği için doğru kabul edilmeye başlandı. İngilizce beden okunduğu gibi yazılmaz sorusunun geniş yanıtı böyle. Bu olayı bir de sesletim açıdan ele almak da olanaklı tabiki ancak bu yazıda olayların tarihiyle ilgilenmek istedim.

OKUMA SÜRESİ: 5 Dakika

Biliyorsunuz daha önce ekşisözlük’te de gündem olmuştu bu olay. New York Cornell Üniversitesi’nde bir tez savunması sırasında jürideki profesörlerden biri, tezini savunmakta olan Letita Chai adındaki öğrenciye şortunun çok kısa olduğunu söylemişti. Bunun üzerine de Letita Chai, tüm kıyafetlerini çıkararak tez sunumuna devam etmiş ve profesörün tutumunu tezini iç çamaşırıyla savunan öğrenci böyle bir protestoyla karşılamıştı.

Hayatının en önemli konuşmalarından birini yaparken böyle bir yorumla karşılaştığı için şoke olduğunu ve ne diyeceğini bilemediğinden böyle bir protesto yaptığını söyleyen öğrenci, bir kadın olarak bedeninin ön plana alınmadığı tezinin bilimsellik değerinin incelendiği bir savunma olması gerektiğini belirtmişti. Profesör ise kendini, ahlaki bir yorum yapmadığı, tez sunumundaki kıyafetin, bu savunmayı izleyen seyircilere karşı bir saygısızlık göstergesi olduğunu belirtmişti.

Kim Haklı?

Bu taraftan bakınca Letita Chai adındaki öğrenci haklı gibi görünüyor ancak akademinin de böyle gelenekleri olduğu bir gerçek. Oraya gelen bir erkek de olsa şort için uyarılırdı diye tahmin ediyorum. Bir de kızın savunmasını Facebook’tan canlı yayınlaması ve bu canlı yayını yaparken böyle bir protestoya kalkışması biraz maksatlı gibi geliyor bana. Evet cinsiyetçi söyleme kullanılan dil düzeyinde de yaşam gerçekliğinde de karşıyız ancak profesörün buradaki yorumunun gerçek bilgisine erişemiyoruz sanki. Akademik gelenekleri eleştirmek ise şimdilik yapabileceğimiz bir şey değil.

Tezini iç çamaşırıyla savunan öğrenci… İlginç olay vesselam. Öğrencinin açıklamalarına göre profesör savunmadan sonra yanına gelip annesinin kıyafeti hakkında ne düşündüğünü de sormuş ama kızın açıklamaları dışında da bir kaynağımız yok. Kız sanki gereğinden fazla duyarlı davranmış ya da sansasyon yaratmaya çalışmış gibi geldi bana. Hem bu hareketle sanki tezinin bilimsel içeriği de çoktan unutuldu gitti. Protesto her şeyin önüne geçti gibi geliyor bana.

Siz ne düşünüyorsunuz? Ben tam kararlı bir yorumda bulunamıyorum gerçekten. Üşenmezseniz yazın aşağı.

Ancak en azından yolun nasıl bulunacağını anlatan dijital bir içeriğe erişmek gerekiyor. Türkiye’de bu alanda birkaç web sitesi hariç adam akıllı bir web sitesi bulmada ciddi bir sıkıntı olduğunu söylemek mümkün.

Bu içeriğin konusu: Kendi alanıyla ilgili nitelikli makaleler okumak isteyen, tez konusu araştıran, SCI taranan dergiler nasıl bulunur? ya da bulduğum derginin hangi indekste tarandığını nereden anlayabilirim? gibi soruları soran öğrencilere yönelik.

ALANINIZLA İLGİLİ MAKALELERE ULAŞMAK VE SCI TARANAN DERGİLERİ OKUMAK İÇİN YAPABİLECEKLERİNİZ

İndeksler medya şirketleri, vakıflar ya da maddi desteğin çok olduğu enstitüler tarafından kurulmuş bilimsel dergi veritabanlarıdır. En prestijlisi multidisipliner bir indeks olan Thomson ve Reuters medya şirketinin bir araya gelmesiyle kurulan Thomson and Reuters’e bağlı SSCI, SCI, SCI-Expended ve AHCI indeksleridir.

Bu indekslerin açık kaynak olarak tüm internete sunulanları ve abonelik sistemiyle çalışanları vardır. Eğer açık kaynak olarak tüm internete sunulan bir indeksde yer alan bir dergide makale yayımlamak isterseniz parasını siz verirsiniz; ancak abonelikle çalışan tüm internete açık olmayan yalnızca para verenlerin makalenize erişebildiği indekste yer alan bir dergide makale yayımlamak isterseniz de para vermeden makale gönderebilirsiniz. Tabi kimi zaman bu para durumu ulusal anlaşmalar, üniversite bütçeleri, kütüphane abonelikleri vb. yöntemlerle de karşılanabiliyor orası karışık. Ben evden çalışan biri olarak, üniversiteden erişilebilecek ücretli aboneliklere sahip indeksler ve özel olarak abonelik isteyen indeksler hariç ücretsizce işimize yarayabilecek makalelere erişebileceğimiz araçları tek bir içerikte toplamaya çalıştım.

Türkiye’de yayımlanan makalelerin indekslere göre doçentlik başvuru puanları -ki puan ne kadar yüksekse makalenin kalitesi de o kadar yüksek diyebiliriz – ve bu indekslere nereden erişilebileceği de aşağıdaki tabloda var:

ULUSLARARASI İNDEKSLER

ULUSAL İNDEKSLER

Bir de kendi üniversitem olan Ankara Üniversitesi’nin bünyesinden yayımlanmış bütün makaleleri hangi indeksde olursa olsun açık erişime sunduğu http://acikarsiv.ankara.edu.tr/ adresi var. Buradan da arama motoru gibi arama yapılabilir.

NOT: Bir makalem var nereye göndermeliyim, bilemiyorum? derseniz onun için de dergilerin makale başına düşen atıf oranlarının karşılaştırıldığı istatistikleri yüksek olanının seçilmesi gerektiğini, makalenizi yolladıktan sonra kaç atıf aldığını takip edebileceğiniz TÜBİTAK’ın da ulusal lisans anlaşmaları yapmış olduğu özel veritabanları olduğunu da belirtmeliyim. Ancak onlar da sonraki yazıların konusu olsun.

Vikipedi, kâr amacı gütmeyen bir kuruluş, bir vakıf. Gönüllüler ve destekçileriyle ayakta kalabiliyor. Bu gönüllülerin yazdığı makaleler ve destekçilerin fonlamasıyla etkinlikler düzenleyip söz gelimi yasaklı ülkelerde ayna siteler üzerinden yayın faaliyetleri gerçekleştirebiliyor.

Bu dev oluşumun arkasında bugüne kadar ismi bilinmeyen pek çok kahraman var elbette. Ancak bunlardan belki de en önemlisi Steven Pruitt. Steven Pruitt, Vikipedi’de 35 bin özgün makale yazmış ve 3 milyona yakın makale düzenlemiş. Bu yalnızca Steven’ın kendi küçük kişisel tarihi için değil internet tarihi için de efsanevi bir durum. Bu açıkça şu demek sevgili okur: Vikipedi’deki her üç makalenin ikisinde Pruitt’in emeği var.

Time Dergisi’nin internetin en faydalı insanı ilan ettiği Pruitt, tarihe takıntı derecesine ilgi duyuyor ve operaya da aşık. Zaten Vikipedi’ye yazmak için ilham aldığı tutkusu da bu opera aşkıymış. Kendisinin Vikipedi’deki kullanıcı adı en sevdiği operacı olan: Ser Amantio Di Nicola.

İLK MAKALE

“İlk makalem büyük büyük babam Peter Francisco hakkındaydı ve bana anlat deseniz onun yaşam öyküsüne girmem bile bir saati alabilir. Kendisi bir astsubay ve kaçırılmadan tutun da potansiyel korsanlığa kadar inanılmaz bir öyküsü var. Bu öyküyü dinleyen biri bütün bunların gerçekleştiğine inanamaz ama gerçekleşmiş. Bunu insanların da bilmesi gerektiğini düşündüm.”

Diyen ve hâlâ ailesiyle yaşamakta olan Pruitt ilgi alanlarında derinleşmenin doğru olduğuna inandığını belirtiyor ve sözlerini şöyle sürdürüyor.

“Uzun süredir düşünüyorum. Ailem bana neden bütün vaktini böyle çar çur ediyor, bu çocuk deli mi? gözüyle bakıyor ancak bana sorarsanız gönüllülük işini tam anlayamıyorlar.”

Zannediyoruz ki ailesinin Pruitt hakkkındaki görüşleri, Time dergisinin içinde ABD Başkanı Trump’tan tutun da J.K Rowling’den Kim Kardashian’a kadar birçok ünlünün bulunduğu “İnternetteki En Güçlü 25 Kişilik” listesinin en başında yer almasıyla değişmiştir.

PEKİ BU İŞTEN NE KAZANIYOR?

Hiç.

Pruitt şu biçimde anlatıyor bu durumu:

“Annem, Sovyetler birliğinde büyümüş, onun geçmişi bilginin erişilebilir ve ücretsiz olması gerektiğiyle ilgili bana büyük ilhamlar verdi. Vikipedi’nin beni büyüleyen şeylerinden biri de ücretsiz ve erişilebilir olmasıydı. Normalde Sınır Koruma’da tam zamanlı bir işim var aslında ama düzenli olarak araştırma yapmaya ve makale düzenlemeye vakit ayırmaya çabalıyorum.”

Pruitt, günde 3 saatten fazla araştırma ve makale düzenlemesi yapıyor. Kitaplardan, açık kaynak kütüphanelerden, akademik dergilerden yararlanıyor. Üniversitedeyken arkadaşlarının bütün vaktini Vikipedi’ye ayırdığı için dalga geçtiği Pruitt, bugün bu sayede Time dergisinde dahi konuşulacak bir noktada.

VİKİPEDİNİN DE KONUYLA İLGİLİ BİR AÇIKLAMASI VAR

Vikipedi iletişim yöneticisi Kui Kinyanju, böyle tutkulu gönüllüler olmasaydı bugün Vikipedi’nin de olmayacağını, bu sayede Vikipedi’nin Google, Youtube ve Facebook’tan sonra dünyanın en çok ziyaret edilen web sitesi olduğunu anlatarak sözlerini şöyle devam ettiriyor:

“Pruitt gibi insanlar bu platform için inanılmaz önemli. Saniyede 6 bin insanın ziyaret ettiği Vikipedi ancak böyle sorumluluklar alınarak hayatta kalabiliyor. Ayrıca yapmamız gereken daha çok şey olduğunu da biliyoruz. Women in Red gibi projeleri destekliyoruz. Vikipedi’deki biyografilerin yalnızca %17.6’sı kadınlar hakkında. Steven bu konunun çözümü için de önemli bir çaba sarf ediyor.”

Geçmiş yıllarda bu oranın %15’lerde olduğunu belirten Pruitt, bir ilerlemenin olduğunu söylemenin mümkün olduğunu ancak daha fazla içerik eklemek gerektiğini ifade ediyor.

Peki Steve bütün bu haberleri, yıllar süren ve hiç takdir edilmeyen çabasının ödüllendirilmesini nasıl kutluyor?

Tabiki bir başka makale daha girerek ya da bir başka makale daha düzenleyerek.

Şu an Vikipedi’nin en üst seviye editörü o. En yakın rakibi 900 bin düzenlemeyle onun baya gerisinde. Steve Pruitt’in yeri buradan uzun süre güvendeymiş gibi görünüyor.

İnsanlar böyle anlamlandıramadıkları adanmışlıkları bu bir gruptur tek bir insan olamaz diye geçiştiriyor ya. Bir açıdan çağımızın büyük zihinlerini anlamak için önemli bir haber olduğunu düşünüyor ve Steve Pruitt adını unutulmamak üzere aklımıza kazımak için bu haberin hep burada ve en çok ziyaret edilenlerde kalması gerektiğini düşünüyorum.

Kenya ve Güney Afrika

Çin Afrika İlişkileri açısından en önemli iki yer Kenya ve Güney Afrika. Xinhua haber ajansının son haberine göre: Kenya, daha rekabetçi bir iş piyasası yaratmak ve Çin’le kurulan ticari ilişkileri geliştirmek için sınıflarda Mandarin dilini öğretmeye başlayacak. Pilotlaması yapılan çalışmaların 2020’de tamamıyla eğitim programına entegre edileceği ve Kenya’lı çocukların 10 yaşından itibaren Mandarin dilini öğrenmeye başlayacakları söyleniyor.

Kenya, aslında yalnızca Güney Afrika’ın geri kalanının adımlarını takip ediyor çünkü 2014 yılında Uganda da böyle bir karar almış ve Mandarin dilini okul müfredatlarına eklemişti.

Dünya çapında farklı ülkelerde Fransa’dan sonra en çok kültürel enstitüye sahip olan Çin, kendi akademisyenlerini de yurt dışındaki eğitim çalışmalarına katkı sunmak ve dil öğretimi araştırmalarını artırmaları için teşvik ediyor.

İngilizler binlerce yıldır dilini öğretiyor, artık tartışılamayacak bir evrenselliğe sahip. Fransızların İngilizce’nin onca egemenliğine rağmen dillerini koruyan kanunları ve kültürlerine sahip çıkmayı amaçlayan onlarca ulusal ve uluslararası projesi var. Türkiye’nin de eli boş durmuyor yalnızca yüksek lisans ve doktora düzeyinde de olsa üniversitelerde Yabancı Dil Olarak Türkçe Öğretimi programları açılıyor ancak yetersiz. Bu işin lisans programlarını da açmak, terim sözlükleri çıkarmak, dil gümrükleri oluşturmak hem dilimize sahip çıkmak hem de öğretmek gerekiyor. Bunda emperyalist bir taraf yok 22. yüzyıla konuşulabilecek bir Türkçe bırakmak istiyorsak bir an evvel sorunlarımızla yüzleşmemiz gerekiyor.

İLETİŞİM

Dilin ortaya çıkmasını sağlayan birtakım koşullar var elbette. Kimi araştırmacılar bu koşulların yalnızca doğa seslerini taklit etme ihtiyacından, kimi araştırmacılar beraber iş yapma zorunluluğundan kaynaklandığını söylemekteler. Ancak bir gerçek var ki dil, her hâlükârda iletişim kurmak amacıyla üretilmiş bir yapı.

İLETİŞİMİN ÖGELERİ

İletişimin meydana gelebilmesi için üç temel öge gerekmektedir.

Her şeyden önce bir ileti vardır. Verici, bir araç kullanarak iletiyi alıcıya aktarır. Alıcının bu iletiyi anlayabilmek için aracın kodunu çözebilmesi gerekmektedir. Somutlayacak olursak: Ahmet, Ayşe’ye okulların kapandığını söylediğinde Türkçe dilini araç olarak kullanmıştır. Ayşe’de Türkçe dilinin kodunu çözme becerisine sahip olduğundan (Türkçe bildiğinden) bu iletiyi anlamıştır.

Bağlam

İletişimin üç temel ögesi dışında bağlam adı verilen. İletişimin kurulduğu ortamı anlatan önemli bir ögesi daha vardır. Öyle ki iletiler bazen bağlama göre anlam kazanırlar. 

Söz gelimi

• Dünkü maçta kalecinin canına okumuşsun.

tümcesi ile 

• Bu nasıl kavga! Adamın canınaöyle bir okumuş.

Tümceleri düşünüldüğünde her iki tümcede de “canına okumak” sözü kullanılmasına rağmen birinci tümcede anlatılan spor müsabakası bağlamında kullanıldığı için futbolcunun başarısıdır. Diğer tümcede anlatılan gene bağlamdan çıkarabildiğimiz üzere birinin dayak yemesidir. Yukarıdaki örneklerde tümcenin kendisi, bağlamı tahmin etmemiz için gerekli bilgiyi taşımaktadır. Böyle bağlamlara dil içi bağlam demekteyiz. Halbuki

Ali sınıfa geç kalmıştır sınıfın kapısını çalar ve öğretmenden beklediği sözcüğü duyar:

• -gel

Hande, arkadaşına çok sevdiği bir kitabı gösterecektir ve yanına çağırmak ister:

• -gel

Yukarıdaki iki örnekte geçen “gel” sözcüğü birinci tümcede “girebilirsin “anlamı taşırken ikinci tümcede “bir şey göstermek istiyorum” anlamı taşımaktadır. Fakat bunu yalnızca “gel” sözcüğünden anlamak mümkün değildir. Bunun gibi bağlamı tümcenin kendisinden çıkaramadığımız durumlarda buna dil dışı bağlam deriz. Bağlamı tespit etmek için dil dışı birtakım bilgilere ihtiyacımız vardır. Durum bağlamı da denilen dil dışı bağlamın dört ögesi vardır. Bunlar:

• Bağlamı paylaşan verici ve alıcının özellikleri
• Söylenen sözün yanında yapılan hareketler
• Verici ve alıcının içinde olduğu fiziksel ortam ve
• Söylenenlerin ne gibi bir etkisinin olduğudur.

Yaşantı Ortaklığı

Bunun dışında iletişimi kolaylaştıran yaşantı ortaklığıgibi bir durum da söz konusudur. İki yakın arkadaşın ne konuştuğunu anlamayan onlara uzak bir arkadaşın yaşadığı problem yaşantı ortaklığının eksik olmasındandır. 

Bağlam, birlikte işleyen üç ilişki üzerine kurulur. Bunlar

• Sözcüklerin arasındaki ilişki
• Tümceler ve fiziksel ortam arasındaki ilişki
• Verici ve alıcının yaşantı ortaklığı ile kuruduğu ilişkidir.

Kanal ögesi ise, vericinin alıcıya bilgiyi aktarmak için seçtiği yoldur. 

METİNDİLBİLİM

Metindilbilim kavramından söz etmeden önce bilmeliyiz ki iletişim kurmak amacıyla ortaya konulan ürünlerden ilki şüphesiz ki metinlerdir. M.Ö. 5. yüzyıla kadar giden metin çalışmalarının ilki sözbilim alanında gerçekleştirilmiştir. Antik Yunan’da siyasi amaçlı etkileyici söz söyleme üzerine araştırmalar yapılmış doğuda belagat, batıda retorik denilen alan üzerine yoğunlaşılmıştır.

M.Ö. 2. ve 3. yıllarda antik metinlerin yazıya geçirildiği dönemlerde filolojik çalışmalar yapılmaya başlanmış 14. ve 16. yüzyıllarda bu metinlerin anlam kaybına uğramadan en iyi nasıl çevrileceğine dair düşünceler alanında da incelemeler yapılmıştır. 18. yüzyıldan sonra “metinlerin dilsel olarak düzenleniş biçimleri ve tümce üstü özelliklerini belirleyen anlamsal ve işlevsel kuralları”^[1]ilk defa incelemeye çalışan biçimbilim ortaya çıkmış ve insanların ürettiği kültüre dönük çalışmalarıyla antropoloji de metindilbilim alannın kurulmasına ön ayak olmuştur. Ancak çağdaş metindilbilim alanının kurulmasını sağlayan şey, tümce yapılarıyla uğraşan üretimci dönüşümlü dilbilgisigibi kuramların yetersiz kalmasıyla tümce üstüne yönelmek gerekliliğinin ortaya çıkmasıdır. Metinin anlamının metnin bütünüyle ilgili olduğu düşüncesi üzerine 19. yüzyılın ikinci yarısında bugünkü metindilbilim başlamıştır.

Metindilbilim, kimi ülkelerde neredeyse 19. yüzyılın sonlarına kadar söylem çözümlemesinin bir alt alanı olarak görülmüş kimi zaman da söylem çözümlemesi ile eş anlamlı kullanılmıştır. Ancak son 15 – 20 yıldır metin dediğimiz şeyin söylem çözümlemesinden farklı bir kavram olduğu tespit edilmiş metindilbilimin yalnızca biçimsel yapılarla ilgilenmenin ötesine geçerek söylem yapılarıyla da ilgilenmesi bu iki alanın birbirine içkin bir hale gelmesiyle kavram karmaşası giderilmiştir. 

METİN

Metin, belirli bir bildirişim bağlamında bir ya da birden çok kişi tarafından sözlü ya da yazılı olarak üretilen bir dil dizgesi bütünüdür.^[2]Ancak metindilbilim ve söylemdilbilim arasındaki kavram kargaşasının bir benzeri metin ve söylem arasında da mevcuttur. Beaugrande (1985:47) 1970’lerde metnin iletişimsel bir ortamda üretilen dil, söylemin ise karşılıklı olarak birbirleriyle bağlantılı metinlerin bir kümesi olduğu konusunda uzlaşıldığını belirtmiştir.^[3]

Özetle metin, tümceler üstü, tümcelerin birbiriyle olan bağlantıları, tutarlıkları, dilbilgisel durumları, bağlam ve bunun gibi bileşenlerle meydana gelen dilsel bir yapıdır. 

METİN ÜRETİM EVRELERİ

Anadolu Üniversitesi’nin kitabında^[4] belirtildiği üzere Metindilbilim söz konusu olduğunda, Robert de Beugrande metin üretme evrelerini şöyle sıralar:

• Amaç saptaması
• Söylem tasarımı
• Düşüncelerini oluşturma
• Kavram ağını kurma
• Dilsel göstergeleri seçme
• Metin düzeyinde dilsel kodlamaya geçiş
• Seslenme/Yazma

Amaç tasarımında, metnin üreticisi, metnini betimsel amaçlarla mı anlatımsal amaçlarla mı ortaya koyduğunu belirler ve metnini sunacağı ortamı, alıcının beklentilerini düşünerek söylem tasarımını çizer. Söylem tasarımını yapmak için söylem alanını, söylem deyişini ve söylem kipini bilmek gerekir. Söylem alanı, söylemin üretildiği yeri, konuyu ve hangi kitleye seslenileceğini belirler.Söylem deyişi ise metnin biçimsel özellikleri ile ilişkilidir. Söylem kipi metnin sözlü mü yazılı mı sunulacağını belirler. Düşünceleri oluşturmaaşamasında ise metnin içerik şeması, kavram ağını kurmaaşamasında da bu içerik şemasının nasıl birbirine eklemleneceği ve tutarlı bir yapıda sunulacağı belirlenirken dilsel göstergeleriseçme de dizisel olarak hangi sözcüklerin kullanılmasının uygun olduğu belirlenir. Metin düzeyinde kodlamaya geçiştehem dilsel hem de söyleyiş açısından şema sıralanıp gözden geçirilir ve en son seslenme/yazma kısmında da metin ortaya çıkarılır. 

METİN TÜRÜ

Metindilbilim alanında Metin incelemesi, yalnızca bir dil araştırması olarak değil bir anlamlandırma çalışması olarak düşünülmelidir. Çünkü hangi bilim dalında olursa olsun hangi amaçla hazırlanmış olursa olsun bir ilacı içip içemeyeceğimizi anlamak için dahi farkında olmasak bile metin çözümlemesi yapmak ve metnin türünü belirlemek zorundayızdır. Bu işlemlerin çoğunu farkında dahi varamadığımız süreler içinde yaparız ancak metindilbilim bu metni işlemleme süreçlerini ortaya çıkarmayı amaçlar.

METİN TÜRLERİ

Tablo 1^[5]

METİN TÜRÜ BELİRLEYİCİ YAPILAR

Çağdaş dilbilimin belirlemesiyle metin artık yalnızca art arda sıralanmış tümceler ya da tümcelerin bir araya gelmesinden oluşan bir bütün olarak tanımlanmamaktadır. Metin, tümcelerin birbiriyle ilişkisinin bir bütün olarak değerlendirildiği, dilbilgisel yapılar ve anlamsal ilişkilerle oluşan bir dokudur. Bu dokunun oluşmasında metinde kullanılan sözcüklerin, bağlaçların, durum eklerinin, kiplerin, tümcelerin her bir detayın hizmet ettiği amaçlar vardır. Bu yapıların detaylı incelenmesi metnin ne amaçla ortaya konduğunu gösterecek ve iletisinin daha net ortaya konulmasını sağlayacaktır.

KÜÇÜK ÖLÇEKLİ YAPI

Bağlaşıklık metnin üretilmesinde düşünceleri birbirlerine bağlayan, metnin tutarlı olmasını sağlayan araçların tamamıdır. Bu bağlar sınırları iç içe girmekle birlikte dilbilgisel düzeyde ya da sözcük düzeyinde gerçekleşebilir. 

A. Dilbilgisel Bağlaşıklık

1. Gönderim

Gönderim, dış gönderimve iç gönderimolmak üzere ikiye ayrılır. Eğer gönderim yapılan varlık metnin içinde daha önce kullanılmış ya da daha sonra kullanılacaksa bu iç gönderimdir. Eğer gönderim yapılan varlık metinde yer almıyorsa buna ise dış gönderim denilmektedir. Örnekleyecek olursak,

Bizim tarihimiz başarılarla doludur.

Tümcesinde kastedilen tarihin kime ait olduğu metinde geçmemektedir. Cümlenin kurulduğu ortama göre Türklerin ya da İngilizlerin tarihi olduğunu düşünebiliriz. Daha önce metinde buna dair bir ifade de yer almıyorsa bu tarz bir gönderim dış gönderimdir. Ancak,

Faruk’u gördüm. Ben onu çok severim. 

Bu örnekte ise “onu” sözcüğü “Faruk”a gönderimde bulunmaktadır. Biz bu tarz gönderimlere iç gönderim, özelinde de art gönderimderiz. 

Onu seviyor musun? Sence de Ahmet biraz garip değil mi?

Yukarıdaki gibi önceden, sonra gelecek varlığa gönderim yapıldığında ise bu tarz gönderimlere gene iç gönderim özelinde ön gönderimderiz. Anlaşılacağı üzere gönderimler çoğunlukla adıllar kullanılarak yapılmaktadır. 

2. Değiştirim

Gönderimde söz konusu olan, bir ya da birkaç sözcüğe çoğunlukla adıllarla yapılan temsil etme durumlarıdır. Değiştirimde ise çoğunlukla “öyle” ya da “böyle” sözcükleriyle daha büyük bir yazı parçası temsil edilir. Söz gelimi, 

Geçen Ankara’daki işle ilgili çok olumsuz bir haber aldım. Şimdi ister istemez önümüzdeki bir buçuk ay bu işin sonunu beklemek zorunda kalacağım. Belirsizlik insanı çok yoruyor. Böyle olaylarda sabırlı olmak lazım biliyorum ancak kolay değil. 

“Böyle” sözcüğü altı çizili tümcelerin tamamını temsil edebilecek bir rol üstlenmiştir. Değiştirim ,yalnızca bu biçimde olmak zorunda değildir. Ada dayalı değiştirimler de ortaya konulabilir. Örnek verecek olursak,

– Sarı tişörtleri alacak mısın? 

– Birini alabilirim 

Burada gönderime benzer biçimde belgisiz bir adılın bir sözün yerini aldığını görüyoruz. Ancak unutmamak gerekir ki gönderimde yalnızca bir varlığı temsil etme durumu varken; değiştirim de o varlıkların oluştuğu grup temsil edilir. ^[6]

3. Eksilti

Bir örnekle açıklayacak olursak,

– Evden çıkmadan önce ütünün fişini çektin mi? 

– Evet çektim. 

Yukarıdaki sorunun cevabında “ütünün fişi” sözü dilde kolaylık ilkesi açısından kullanılmamıştır. Bunun gibi ya da çoğunlukla “…” noktalama işareti ile eksiltilen metinlerde eksilti ögesine başvurulduğunu söyleyebiliriz.

4. Bağlaçlar

Küçük ölçekli yapı, dilbilgisel olarak küçük yapılarla tümceleri birbirine bağlamak metnin içerik şemasını bütünleştirmek ve düşünceleri anlamlı bir biçimde sunmak için vardır. Bağlaçlarsa ortaya çıkış amaçları itibariyle bu amaca hizmet eden en önemli ögelerdir. 

5. Karşıtlık

Anlamsal düzlemde tümceler arasında bağlantı kuran ve metnin bütünlüğüne hizmet eden zıtlık ifadeleri oluşturan diğer bir kavramdır. 

Siyah geceyi aydınlatan beyaz bir ışık vardı. 

tümcesiyle karşıtlığın en basit örneğini verebiliriz. Bu karşıtlıkların metnin tamamına bakıldığında neyi ifade ettiğini bulmak ise büyük ölçekli çözümlemenin işidir. 

6. Zaman ve Görünüş

Metindeki zaman kullanımları, olayların oluş sırasını ve hangi anda farklı zamanların anlatıldığını anlamak için önemlidirler. Zaman ikili bir karşıtlıkla incelemiştir.^[7]

Metnin türüne göre bu kullanımlar değişmekle birlikte anlatı metinlerinde anlatıda derinlik yaratmak için de kullanılabilmektedir.

7. İşlevsel Tümce Görüngesi ve Titrimleme

Bu öge hem tümcedeki ögelerin sıralanışı hem de bilgi yapılarıyla ilgili bir küçük ölçekli yapı ögesidir. Çoğu dil yeni bilgiyi tümcenin sonuna atma özelliği gösterir. Sözlü dilde konuşucu bunu titrimlemeyle belirtebilir ancak bunu yazıda yapacaksa ya söz dizimini değiştirmek ya da noktalama işaretleriyle belirtmek zorundadır. Örnek verecek olursak.

Ayşe Ali’yi dışarı çıkardı.

tümcesinde vurgulanan durum ile 

Ali’yi, Ayşe dışarı çıkardı.

tümcesinde vurgulanan aynı değildir. Bu durum işlevsel tümce görüngesi ve titrimleme ile alakalıdır.

B. Sözcüksel Bağlaşıklık

1. Yineleme

Yineleme aynı sözcüğün yinelenmesi, üst terim – alt terim ilişkisi olan sözcüklerin bir arada kullanılması, eş anlamlı ve yakın anlamlı sözcüklerin kullanılması biçiminde gerçekleştirilebilmektedir. Önem belirtme, onaylama ve bunun gibi durumlarla metnin bağlaşık olmasını sağlarlar. 

Söz gelimi

Dün sınıfta birkaç öğrenci tartıştı. Öğretmen burası benim sınıfım burada herkesin kendini güvende ve rahat hissetmesini istiyorum dedi. Ancak sınıftaki homurdanmalar duracak gibi değildi. 

tümcesinde aynı sözcüğün(sınıf) yinelendiğini görüyoruz. Bu, olayın yaşandığı ortama vurgu yapıldığı gösteriyor.

Dün sahnede olmanın ne demek olduğunu dekor kurulunca anladım.

tümcesinde üst terim – alt terim ilişkisinin örneklendiğini,

Doğru işler yapmak, düzgün bir profil çizmek çok zor.

tümcesinde ise eş ve yakın anlamlı sözcüklerin yinelendiğini görüyoruz. 

2. Eşdizimsel Örüntüleme      

Metinde geçen kimi sözcüklerin sıklıkla hangi sözcüklerle beraber kullanıldığını ortaya koymaya çalışan bir yapı ögesidir. Söz gelimi bir romanda defalarca kullanılan “savaş” sözcüğü sıklıkla “haber” ve “acı” sözcükleriyle birlikte kullanılmışsa eşdizimsel çözümlemesi metinde savaşın bitiştirildiği kavramları ^[8]ortaya çıkmaya yarayabilmektedir 

BÜYÜK ÖLÇEKLİ YAPI

Yalnızca küçük ölçekli yapı, metinlerin güçlü söylemlerini açıklamak için yeterli olmazlar bunun için büyük ölçekli yapıyla bağlantılı bir çözümleme yapılmalıdır. Büyük ölçekli yapı ölçütleri belirlenirken Dilidüzgün’ün^[9]van Dijk ve Kintsch’den^[10]faydalanarak ortaya koyduğu yapı temel alınmıştır.  

A. İşlev

Metnin ortaya konulmasını sağlayan bilgi vermek, eğlendirmek, estetik haz uyandırmak gibi birtakım amaçları vardır. İşlev ölçütü bu amaçların nasıl ve ne ölçüde gerçekleştirildiğiyle ilgilenir ve metnin en belirgin işlevini ortaya koymaya çalışır.

B. Başlık

Metin hakkında bir bilgilendirme taşımasının yanında metne dair en öz ve yoğunlaştırılmış iletiyi taşıyan öge başlıktır. 

C. Konu

Metin üreticisi konuyu bir araç olarak kullanır. Söylemek istediklerini konunun arkasına saklayabilir ya da konuyla ön plana çıkarabilir. Metnin ana konusunu destekleyecek alt konular oluşturarak ana konunun çevrelenmesini sağlayabilir. Konu değişimi belirleyici söz öbekleriyle metnin kırılma noktalarını ortaya çıkarabilir. Metin çözümlemesinde ise metnin konusu, alt konuları ve konu değişimi belirleyicileri tek tek tespit edilir. 

D. Anahtar Sözcükler

Anahtar sözcükler, metnin ne hakkında olduğuna dair bilgi veren. Metnin iletisinden çıkarılan ve özet metinlerde mutlaka yer alması gereken sözcüklerdir. 

E. Ana Düşünce Tümcesi

Konunun somut bir yargıya dönüşmesini sağlayan tümcelerdir. 

F. İçerik Şeması 

Metinde ele alınan konuların bir düzen içinde sunulmasını sağlayan içerik şeması ile metnin türünü belirleyen içerik şeması olmak üzere iki şema türünden bahsedilebilir. Büyük ölçekli yapıların da incelediği metin incelemelerinde bu iki şemadan da faydalanılabilir.

G. Konu Değişimi Belirleyicileri

Metindeki bölümlerin birbirinden ayrılmasını sağlayan belirleyicilere denir. Söz gelimi metnin yüzey yapısındaki konu değişimi belirleyicilerine en güzel örnek paragraflardır. Aynı paragrafın içinde yer alan başka sözlerle de bu değişimi yapmak mümkündür. Metin içinde konulardan alt konulara geçerken, yeni bir sonuca bağlanırken sıklıkla bu belirleyiciler kullanılır. 

H. Biçem

Metin üreticisi, düşüncelerini ortaya koyarken yazmak ya da konuşmak gibi yöntemleri kullanacaktır. Bu yöntemler karmaşık zihinsel süreçleri işletmektedir. Biçem, yazarın metnini ortaya koyarken kimi zaman bilinçli kimi zaman bilinçsiz dünya bilgisinden ve görüşünden de hareketle ortaya koyduğu dilbilgisel, sözcüksel, seçimsel tercihlerdir.  

I. Özet

Metnin detaylarından arındırılıp özünün ortaya konmasını sağlar. Metindilbilimsel açıdan da göre özete,^[11]

• Silme
• Genelleme
• Yeniden kurma

kuralları işletilerek ulaşılır. 

J. Sonuç Tümcesi

Metinlerin son tümcesi çoğunlukla metnin başı ve ortasıyla köprü görevinde olan, anlatılanların sağlamasının yapılabileceği bölümdür. Okuyucuyu etkilemek ve davranış değişikliğine götürmek gibi amaçları da olabilir. Metin incelemesinde bütün bunlara dikkat edilmelidir. 

ÜST YAPI

Üst yapı, yazarın metni üretmeye karar verdikten sonra metninin türünü belirlemesiyle ortaya çıkar. Söz gelimi bir mektup yazmak istiyorsa bütün büyük ölçekli yapısını mektup yazma kararına uygun olarak kurar ve küçük ölçekli yapıları devindirerek metni ortaya koyar.

Üst yapı yazarın ilk başta verdiği kararla ve metnin görünüşüyle ilgilidir. Bu yapıdan hareketle okuyucu metne ilişkin birtakım kabullerle yola çıkar.

METİNSELLİK ÖLÇÜTLERİ

Tümcelerin arka arkaya dizilmesiyle oluşan her yazı topluluğuna metin demek olası değildir. Bir yazı parçasının metin olması için taşıması gereken yedi ölçüt vardır. Aşağıda bunlar özetlemeli bir yaklaşımla sırasıyla açıklanmıştır.

1. Bağlaşıklık

Metindeki dilsel ve dilbilgisel uyumdur. 

2. Tutarlık

Metinde mantıksal ve anlamsal bir hata olmaması durumudur. Metnin dilbilgisel ve dilsel olarak uyumlu olması tutarlı olması konusunda da bir ipucu vermektedir. Tutarlı bir metin aynı zamanda bağlaşıktır. Ancak bağlaşık olan yani dilsel ve dilbilgisel açıdan uygun olan her metne tutarlı demek de olası değildir. 

Söz gelimi

Dünkü sınavda başarısız oldum ve sınavı geçtim.

Yukarıdaki tümce dilsel ve dilbilgisel açıdan hatasız, bağlaşık. Ancak tutarlı değil. Başarısız olduğunuz bir sınavdan geçemezsiniz. 

3. Amaçlılık

Metnin hangi amaçla ortaya konduğu tespit edildikten sonra “O amacı yerine getirebiliyor mu?” sorusunun sağlamasının yapıldığı metinsellik ölçütüdür.

4. Durumsallık

Metnin kullanıldığı durum ile uyumlu olması durumudur. Söz gelimi bir sünnet düğününde“Allah bir yastıkta kocatsın.”dileği durum ile uyumlu değildir. Metinlerin durumlarıyla uyumlu olması gerekir. Ya da “Dur” levhası trafik işaretleri bağlamında bir anlam temsil ederken başka yerde başka anlamlar temsil edebilir. Bu, metinlerin durumsallık ölçütüyle ilgili bir özelliktir.

5. Kabuledilebilirlik

Metinler durumsallık özelliğini taşımadıklarında kabul edilebilir olmazlar. 

6. Bilgisellik

Her metnin okur için yeni bir bilgi taşıması gerekmektedir. Bu estetik bir metin dahi olsa okura yeni bir düşünme ya da duyuş kazandırma amacı vardır. Okuduktan sonra yeni bir şey elde etmediğimiz, bildiğimiz şeylerin gevelendiği metinler, metinsellik ölçütünü taşımaktan uzaktırlar.

7. Metinlerarasılık

Bilgiselliğin olduğu metinlerdeki bilgilerin, durumların yeni metinler üretmeye ilham vermesi, başka metinlerde kullanılması ya da üretilen metinde daha önce üretilmiş metinlere gönderim yapılması durumu, metinlerarasılık ölçütünü meydana getirir.

NOT: Metindilbilim alanı içinde Merkezleme Kuramı’ndan tutun da metnin konusunun nerede olduğundan tümcenin konusunun nerede olduğunakadar onlarca tartışma ve teori var. Onları da başka bir bahara bırakarak. Alana ilgi duyanların başlangıç için yararlanabileceği bir dijital kaynak oluşturmaya çalıştım.

Önümüzdeki hafta içinde örnek bir metin çözümlemesi yaparak bağlantı adresini de buraya eklerim.

İyi okumalar, iyi çalışmalar dilerim.

KAYNAKLAR

^[1]Dilidüzgün, Ş. (2017). Metindilbilim ve Türkçe Öğretimi Uygulamalı Bir Yaklaşım, Anı Yayınları, Ankara.

^[2]Günay, D. (2013). Metin Bilgisi Hem Metin Çözümleme Hem de Yazma. Papatya Yayımclık, İstanbul.

^[3]Dilidüzgün, Ş. (2017). Metindilbilim ve Türkçe Öğretimi Uygulamalı Bir Yaklaşım, Anı Yayınları, Ankara.

^[4]Keçik, İ. ve Uzun, L. (2001). Türkçe Sözlü ve Yazılı Anlatım, Anadolu Üniversitesi, Eskişehir. 

^[5]Kuzu, T. (2019). Yayımlanmamış Kitap Bölümünden.

^[6]Hatch, E. (1997). Discourse and Language Education, Cambridge University Press.

^[7]Erkman-Akerson, F. (2000). Dile genel Bir Bakış, Multilingual Yayımları, İstanbul.

^[8]Bakırlı, Ö. Ve Düzdemir, Ş. (2010). E. Hemingway’in “Farewell to Arms” Adlı Romanında “Savaş” Olgusuna Bakış Açısını “Eşdizimlilik” Çerçevesinde Saptamaya Yönelik Bir Uygulama Çalışması, C.Ü Sosyal Bilimler Dergisi, 34(2), 76-80.

^[9]Dilidüzgün, Ş. (2017). Metindilbilim ve Türkçe Öğretimi Uygulamalı Bir Yaklaşım, Anı Yayınları, Ankara.

^[10]van Disk, T. A.; Kintsch W. (1983). Strategies of Discourse Comprehension, Academic Press, Inc., Orlando, Florida. 

^[11]Dilidüzgün, Ş. (2017). Metindilbilim ve Türkçe Öğretimi Uygulamalı Bir Yaklaşım, Anı Yayınları, Ankara.

İş bu içerik 2018 – 2019 eğitim öğretim yılında Ankara Üniversitesi Türkçe Eğitimi Doktora alanında Doç. Dr. Tülay Kuzu tarafından yürütülen Metindilbilime Giriş dersinden hareketle oluşturulmuştur.